စစ်မက်ပဋိပက္ခ၊ ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် လူသားလုံခြုံရေးလမ်းစဉ်

စစ်မက်ပဋိပက္ခ၊ ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် လူသားလုံခြုံရေးလမ်းစဉ်

အကဉြျးခြုပျ – ဤဆောငျးပါးတှငျ စဈမကျပဋိပက်ခ၊ ငွိမျးခမြျးရေးနှင့ျ လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျ (Human Security Approach) ဆိုငျရာ အခွခေံ သဘောတရားမြားကို ကောငျးနိုးရာရာ ထုတျနုတျ၍ မွနျမာနိုငျငံ၏ နိုငျငံရေး၊ စီးပှားရေး၊ လူမှုရေးနှင့ျ ဆီလြောျအောငျ ပွငျဆငျ ခြဲ့ထှငျ ရေးသားထားပါသညျ။ ပွညျတှငျး ငွိမျးခမြျးရေး လုပျငနျးစဉျတှငျ လကျတှေ့ ဆောငျရှကျနသေော ကှငျးဆငျး ဝနျထမျးငယျမြား၊ စတေနာ့ ဝနျထမျးမြား၊ ငွိမျးခမြျးရေး လိုလားသူမြား အနဖွေင့ျ စဈမကျပဋိပက်ခ သဘောတရား၊ ငွိမျးခမြျးရေး အယူအဆမြားကို လေ့လာရာတှငျ အထောကျအပံ့ ဖွဈစရေနျ ရညျရှယျ၍ ဤဆောငျးပါးကို ရေးသားခွငျး ဖွဈပါသညျ။ ထငျရှားသော သဘောတရားမြားကို စုစညျး၍ အကဉြျးခြုပျ ဆှေးနှေးထားပွီး လိုအပျသော နရောတှငျ သာဓကမြား ထည့ျသှငျးကာ တငျပွထားပါသညျ။ စာရေးသူ အနဖွေင့ျ ကုလသမဂ်ဂ၏ လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျပါ မူဝါဒမြားကို မွနျမာနိုငျငံတှငျ ဆောငျရှကျနလေကြျ ရှိသော ငွိမျးခမြျးရေး လုပျငနျးမြားတှငျ ထည့ျသှငျး ဆောငျရှကျနိုငျပါက ပွညျတှငျး ငွိမျးခမြျးရေးမှ တဈဆင့ျ ကမ်ဘာ့ ငွိမျးခမြျးရေးသို့ လြှောကျလှမျးနိုငျမညျ ဟု ယူဆထားပွီး၊ ပွညျတှငျး၌ ဖွဈပေါျနသေော အခွအေနမြေားကို လကျလှမျးမီသမြှ သုံးသပျ ဆှေးနှေးထားပါသညျ။ အကယျ၍ ဤဆောငျးပါးတှငျ အယူဝါဒ သဘောတရား ရေးရာ ကှဲလှဲ မှားယှငျးမှု တဈစုံတဈရာ ရှိနပေါက မူရငျး ရေးသားသူ ပညာရှငျတို့၏ ခြှတျခြောျမှုကွောင့ျ မဟုတျဘဲ ဤစာရေးသူ၏ ယူဆခကြျ မှားယှငျးခွငျး၊ ဖှင့ျဆိုခကြျ ညံ့ဖငြျးခွငျး ဟု မှတျယူစလေိုပါသညျ။

၁။ မွနျမာနိုငျငံနှင့ျ စဈမကျပဋိပက်ခ

မွနျမာ့သမိုငျးသညျ အခွားနိုငျငံမြား၏ သမိုငျးနညျးတူ စဈမကျတညျး ဟူသော တိမျသလ်လာဖွင့ျ ဖုံးလှှမျးနလေေ၏။ ဤသညျမှာ ဘာမြှ ဆနျးကွယျသညျ မဟုတျ။ ယနေ့ခတျေတှငျ မွနျမာနိုငျငံဟု ခေါျဆိုရာ ဒသေ၌ လှနျခဲ့သော နှဈပေါငျး ပရိစ်ဆဒေ မွောကျမွားစှာ ကတညျးက စတငျ၍ အခွခြေ နထေိုငျခဲ့ကွသော မွနျမာဘိုးဘေးတို့သညျ သမိုငျး တလြှောကျတှငျ စဈပှဲပေါငျး မွောကျမွားစှာကို ယှဉျပွိုငျ တိုကျခိုကျပွီး ဤမွေ၊ ဤရေ၊ ဤလပေိုငျနကျ နယျနိမိတျမဉြျးကို ကြှနျုပျတို့၏ ဘူမိနကျသနျ နရောမှနျ ဖွဈအောငျ သှေးဖွင့ျ ရေးခဲ့ကွလေ၏။

မွနျမာဟူသည့ျ ဇာတိ လက်ခဏာ ဝိသသေ တဈရပျ ပေါျထှနျးအောငျ တညျဆောကျခဲ့ရာ လမျးသညျ ဖွောင့ျဖွူးလှသညျ မဟုတျခြေ။ စဈမကျကို စဈမကျဖွင့ျ ရငျဆိုငျ ဖွရှေငျး၍ လြှောကျလှမျးခဲ့ရာ သမိုငျး တလြှောကျတှငျ စတေးခဲ့ရသော အသကျ၊ သှေး၊ ခြှေးတို့ မြားခဲ့လပွေီ။ စဈမကျကွောင့ျ အသှေး၊ အသား၊ အရိုးမြားစှာ တောငျပုံ ရာပုံ ဆုံးရှုံးခဲ့ရလပွေီ။ သမိုငျး တလြှောကျ ယှဉျပွိုငျခဲ့ကွသည့ျ စဈမကျ အရေးအခငျး တို့တှငျ အောငျပှဲ ရသည့ျ အကွိမျပေါငျး မရတှေကျနိုငျသလို အရေးနိမ့ျသည့ျ အခါလညျး ရှိခဲ့သညျသာ ဖွဈသညျ။

မွနျမာသမိုငျးတှငျ စဈမကျ အရေးကွောင့ျ အဆိုး အကောငျး၊ အလှည့ျ အပွောငျး မွောကျမွားစှာ ပေါျပေါကျခဲ့ရ၏။ စဈမကျကွောင့ျ လူမှုရေး၊ စီးပှားရေး၊ နိုငျငံရေး ပွောငျးလဲမှု မွောကျမွားစှာ ဖွဈပေါျခဲ့၏။ မွနျမာ့ ယဉျကြေးမှုနှင့ျ ခတျေပွိုငျဖွဈသော မှနျ၊ ရခိုငျ၊ ရှမျး အစရှိသည့ျ ယဉျကြေးမှုတို့တှငျလညျး စဈမကျကွောင့ျ အပွောငျးအလဲမြားဖွင့ျ ကွုံခဲ့ရသညျသာ ဖွဈသညျ။ ယဉျကြေးမှုခငြျး မနီးယိုးစှဲ တူညီကွသောျလညျး အုပျစိုးသူတို့၏ တနျခိုးတဇော သွဇာအာဏာ ယှဉျပွိုငျမှုကွောင့ျ ဤမွေ၊ ဤရေ၊ ဤလပေိုငျနကျတှငျ နထေိုငျကွသူ အခငြျးခငြျး စဈခငျးခဲ့သညျမှာ အကွိမျကွိမျ အခါခါပငျ ဖွဈသညျ။

မွနျမာ့သမိုငျး တလြှောကျ ပုဂံခတျေတှငျ တိုကျခိုကျခဲ့သော စဈပှဲတို့ကွောင့ျ ဘာသာရေးနှင့ျ ယဉျကြေးမှု တိုးတကျခဲ့၏။ ပုဂံ ပကြျသုဉျးပွီး ပငျးယခတျေနှင့ျ အငျးဝခတျေတှငျ ဆငျနှဲခဲ့သော စဈမကျကွောင့ျ ဤယဉျကြေးမှု ရှငျသနျခဲ့ရ၏။ တောငျငူခတျေတှငျ ရငျဆိုငျခဲ့ရသော စဈရေးကွောင့ျ နယျနိမိတျ သွဇာအာဏာ ကယြျပွန့ျခဲ့ရ၏။ ညောငျရမျးခတျေ၊ ကုနျးဘောငျခတျေတို့တှငျလညျး နိုငျငံရေး အကပြျအတညျး မွောကျမွားစှာကို စဈမကျဖွင့ျ ဖွရှေငျး၍ ဤမွေ၊ ဤရေ၊ ဤလပေိုငျနကျကို စောင့ျရှောကျခဲ့ရလေ၏။

မွင့ျတုံနိမ့ျတုံ လောက ဓမ်မတာ အရ နိမ့ျပါးခြိနျ ရောကျခိုကျဝယျ ထိပါးသူတို့၏ ကြူးကြောျမှုကို စဈမကျဖွင့ျ တုံ့ပွနျခဲ့ရ၏။ အရှုံးဖွင့ျ ရငျဆိုငျခဲ့ရ၏။ ပဒသေရာဇျ ခတျေစနဈကို နိဂုံးခြုပျလိုကျသော ကိုလိုနီစဈပှဲ အပွီးတှငျ နိုငျငံရေး၊ စီးပှားရေး၊ လူမှုရေး ပွောငျးလဲမှု မွောကျမွားစှာ ပေါျထှနျးခဲ့လသေညျ။ အကောငျးဖွင့ျ ဆုံခဲ့ရသလို၊ အဆိုးဖွင့ျလညျး ကွုံခဲ့ရ၏။ ဤမွေ၊ ဤရေ၊ ဤလပေိုငျနကျတှငျ နထေိုငျကွသူတို့သညျ ကမ်ဘာစဈကွီးကို နှဈကွိမျတိတိ မလှှဲမရှောငျသာ ကွုံခဲ့ရ၏။ ကြှဲနှဈကောငျ ခတျသည့ျ အကွားက မွဇောပငျ ပမာ ဖွဈခဲ့ပွီး သှေးမွကေရြ ပွနျ၏။

ကြူးကြောျသူတို့၏ လကျအတှငျးမှ ဤမွေ၊ ဤရေ၊ ဤလပေိုငျနကျကို ပွနျလညျ သိမျးပိုကျရာတှငျလညျး စဈရေးကို သုံးခဲ့ရပွနျသညျ။ ထာဝရ မိတျဆှေ မရှိ၊ ထာဝရ ရနျသူ မရှိသည့ျ သဘောကို ဆငျခွငျ၍ ရနျသူကို မိတျဆှဖှေဲ့၊ မိတျဖကျ ဖွဈဖူးသူကို စဈမကျဖွင့ျ မလှှဲမရှောငျသာ တုံ့ပွနျကာ လှတျလပျရေးကို ရယူခဲ့ရပွနျသညျ။ အောငျပှဲ သိမျးပကားရနျ အလို့ငှာ ကဆြငျးခဲ့ရသော သှေးတို့ ဤရမွေတှေငျ ခငြျးခငြျးနီခဲ့လေ၏။ စဈတလငျးတှငျ အသကျပေါငျး မွောကျမွားစှာ ဆုံးပါးခဲ့ရလေ၏။ စဈမကျ ကငျးမဲ့ခွငျးကို အဘယျခါဝယျ ရပါ့မညျနညျး။

တဈဖနျ လှတျလပျရေး ရပွီးခြိနျတှငျ အယူဝါဒ ကှဲပွားမှု၊ မြိုးနှယျ စရိုကျ လက်ခဏာ ကှာခွားမှုတို့ကွောင့ျ ဤမွေ၊ ဤရေ၊ ဤလပေိုငျနကျတှငျ နထေိုငျကွသူ အခငြျးခငြျး စဈခငျး၍ ပွူနာကို ဖွရှေငျးခဲ့ကွရာ ဆယျစုနှဈ (၆) ခု ကြောျလှှားသည့ျတိုငျ အဖွေ မတှေ့နိုငျသေး။ ခတျေ အပွောငျးအလဲကွောင့ျ ဖွဈပေါျလာသော နိုငျငံရေး၊ စီးပှားရေး၊ လူမှုရေး ဆိုငျရာ လိုအပျခကြျ (Needs) နှင့ျ လိုအငျဆန်ဒ (Wants) တို့ကို စဈမကျဖွင့ျ ဖွရှေငျးကွရာ သှေးခြောငျးစီးခဲ့လပွေီ။ ငွိမျးခမြျးရေး တေးသှားကို အဘယျခါဝယျ ဆိုညညျးရပါမညျနညျး။

အောငျပှဲကွောင့ျ ကခြဲ့ရသော မကြျရညျမြား၊ အရေးနိမ့ျသဖွင့ျ ကခြဲ့ရသော မကြျရညျမြားသညျ ဤရမွေတှေငျ ဒလဟော စီးဆငျးခဲ့၊ စီးဆငျးနဆေဲပငျ ဖွဈသညျ။ စဈမကျကွောင့ျ ကဆြငျးရသည့ျ မကြျရညျကို အဘယျသူ သုတျမညျနညျး။ စဈမကျကွောင့ျ နှလုံး ပူဆှေးရသူတို့ကို အဘယျသူ နှဈသိမ့ျမညျနညျး။ စဈမကျကွောင့ျ သှေးမွေ မကရြလအေောငျ အဘယျနညျးကို အသုံးပွုရအံ့နညျး။ အထူးသဖွင့ျ အစိတျစိတျ အမွှှာမွှှာ ကှဲပွားမှုတို့ဖွင့ျ ပွည့ျနှကျနသေော ဤမွေ၊ ဤရေ၊ ဤလပေိုငျနကျတှငျ မှီတငျး နထေိုငျကွသူတို့၏ ဘုံရညျမှနျးခကြျကို သှေးမွေ မကသြည့ျနညျးဖွင့ျ ယူသောျ ရနိုငျပါမညျလော။

ကွံသောျ ရမညျသာ ဖွဈပါသညျ။ ကြှနျုပျတို့သညျ ကိုယ့ျကွမ်မာ ကိုယျဖနျတီးနိုငျစှမျး ရှိသော လူသားမြား ဖွဈလရေကား၊ ဆန်ဒကို အောငျမွငျ အထမွောကျအောငျ ကွံစညျ အားထုတျလြှငျ၊ လိုလားသည့ျ ရလဒျကို မလှဲမသှေ ရယူနိုငျမညျမှာ မလှဲပငျ ဖွဈသညျ။ ကြှနျုပျတို့ လိုလားသော ပတျဝနျးကငြျကို ကြှနျုပျတို့ ကိုယျတိုငျ ဖနျတီး တညျဆောကျရမညျ ဖွဈသတညျး။

၂။ စဈမကျပဋိပက်ခ သဘောတရားမြား

စငျစဈ မွနျမာ့သမိုငျးတှငျ သာမက ကမ်ဘာ့ တဈဝှမျးလုံးတှငျလညျး စဈမကျသညျ ကောငျးသော ပွောငျးလဲခွငျး၊ ဆိုးသော ပွောငျးလဲခွငျးတို့ကို ဖွဈစခေဲ့၏။ လူ့ယဉျကြေးမှု ပေါျပေါကျခြိနျမှ စတငျခဲ့သော စဈမကျ ပဋိပက်ခ အရေးမှာ ယနေ့တိုငျ ရှိနဆေဲ ဖွဈသညျ။ ယနေ့တိုငျ အသုံးပွုနရေဆဲ ဖွဈ၏။

အထူးသဖွင့ျ စဈအေးတိုကျပှဲ (Cold War) ပွီးဆုံးခြိနျတှငျ အမြိုးသားရေး စဈပှဲမြား၊ လူမြိုးရေး စဈပှဲမြား၊ ဘာသာရေး အကွမျးဖကျ တိုကျခိုကျမှုမြား၊ နိုငျငံတကာ ရာဇဝတျဂိုဏျးတို့၏ ခွိမျးခွောကျမှုမြား တဟုနျထိုး မွင့ျမားလာ၏။ ခတျေသဈ စဈဘုရငျတို့၏ အဖကြျအငျအားကို ထိနျးခြုပျရာတှငျ စဈမကျနညျးကို အသုံးပွုမှသာ သှေးမွကေမြှုကို လြှော့ခနြိုငျမညျ ဖွဈသညျ။ စဈမကျ အနိဋ်ဌာရုံ ကငျးမဲ့ရေး၊ လုံခွုံ အေးခမြျး တညျငွိမျရေး အတှကျ စဈမကျကို မလှှဲမရှောငျသာ အသုံးပွုကွရဦးမညျ ဖွဈသညျ။ စဈမကျကို ဆန့ျကငြျသညျ ဟု ဆိုရုံမြှနှင့ျ ငွိမျးခမြျးရေးဝါဒီ ဖွဈသညျဟု မဆိုထိုကျ။

အခြုပျအခွာ အာဏာပိုငျ နိုငျငံတိုငျးတှငျ စဈမကျသညျ အရေးပါသော အခနျးကဏ်ဍ ဖွဈ၏။ သဘာ၀ ပတျဝနျးကငြျ ထိနျးသိမျးရေး၊ လူ့အခှင့ျအရေး၊ စီးပှားရေး ဖှံ့ဖွိုးမှု၊ လူမှုရေး တိုးတကျမှုတို့ ထကျ ပို၍ စဈမကျ အရေးကို ဦးစားပေးနကွေဆဲ ဖွဈသညျ။ ယနေ့ခတျေတှငျ စဈမကျ မလိုလားသူ (Pacificts) တို့က စဈမကျ ဆန့ျကငြျရေး လုပျငနျးမြားကို ဆောငျရှကျနကွေသောျလညျး၊ အကပြျအတညျး ပဋိပက်ခတို့ကို နိုငျငံရေး၊ စီးပှားရေး၊ လူမှုရေး နညျးလမျးတို့ဖွင့ျ ဖွရှေငျးရနျ အခှင့ျအခါ မသင့ျလြှငျ စဈရေးဖွင့ျ ဖွရှေငျးရမညျသာ ဖွဈပသေညျ။

တရုတျလူမြိုး မဟာဗြူဟာ ပညာရှငျ ဆှနျဇူး၏ အလိုအရ “စဈသညျ မရှိမဖွဈ လိုအပျသည့ျ မကောငျးမှု” ဖွဈ၏။ သို့သောျ ဆှနျဇူးက “သှေးမွေ မကရြဘဲ ငွိမျးခမြျးစှာ အောငျနိုငျခွငျးသညျ သာ၍ ကောငျးသညျ” ဟု သနေငျ်ဂဗြူဟာကမြျးတှငျ သခြောစှာ ဆိုထား၏။ ဤသညျကို ထောကျခငြ့ျလြှငျ စဈမကျ နညျးလမျးကို တတျနိုငျသမြှ ရှောငျရှားကာ ရငျဆိုငျ ယှဉျပွိုငျသူတို့၏ အလိုဆန်ဒ အသီးသီး ပွည့ျဝစမေည့ျ နညျးလမျးကို ရှာဖှေ အသုံးပွုပါက လုံခွုံမှု၊ တညျငွိမျမှု၊ ငွိမျးခမြျးမှု၊ တရားမြှတမှု အဓှန့ျ ရှညျကွာအောငျ ထိနျးသိမျးနိုငျမညျ ဖွဈသညျ။

လူ့သမိုငျး တလြှောကျတှငျ စဈမကျအရေးနှင့ျ ပကျသကျ၍ နိုငျငံတကာရေးရာ ပညာရှငျတို့၏ အယူအဆ ကှဲလှဲခကြျ မြားစှာ ပေါျပေါကျခဲ့ပွီး သဘောတရား အသဈမြား ထပျမံ ပေါျထှနျးနဆေဲ ဖွဈသညျ။ စဈမကျပဋိပက်ခ သဘောတရားမြားကို အကဉြျးခြုံး၍ တငျပွပါမညျ။

ခတျေဟောငျး ရီးယဲလဈဝါဒီ (Classical Realists) နှင့ျ ခတျေသဈ ရီးယဲလဈဝါဒီ (Neo-realists) တို့က စဈကို ရှောငျလှှဲ၍ မရနိုငျ ဟု အခိုငျအမာ ယူဆကွသညျ။ ရီးယဲလဈဝါဒီတို့၏ အလိုအရ အခြုပျအခွာ အာဏာပိုငျ နိုငျငံတိုငျးသညျ လုံခွုံရေး၊ တညျငွိမျရေးကို အလေးပေး၍ ဆောငျရှကျလေ့ ရှိပွီး အခငြျးခငြျး ယုံကွညျမှု မရှိကွ ဟု ဆိုသညျ။ တဈဘကျနှင့ျ တဈဘကျ ယုံကွညျမှု ကငျးမဲ့ရာမှ လုံခွုံရေးဆိုငျရာ အကပြျရိုကျမှု (Security Dilemma) ဖွဈပေါျလာ၏။ ထိုမှ တဈဆင့ျ ပွိုငျဘကျ၏ ရနျစှယျကို ခြိုးနှိမျကာကှယျရနျ ခုခံအားကို မွှင့ျတငျရာမှ စတငျ၍ စဈရေး တငျးမာမှု ဖွဈပေါျကာ စဈမကျ ဖွဈပှားရနျ အကွောငျးဖနျတော့သညျ ဟု ဆို၏။ ဤသညျမှာ လကျတှေ့ ကမ်ဘာတှငျ ဖွဈစမွဲတညျး ဟု ဆိုကွ၏။ ထို့ကွောင့ျ စဈကို ရှောငျလှှဲ၍ မရနိုငျခြေ ဟု ရီးယဲလဈဝါဒီတို့က ယူဆကွသညျ။

လဈဘရယျဝါဒီ (Liberals) တို့ကမူ အငျအား တောင့ျတငျးသည့ျ အဖှဲ့အစညျးစနဈ ထှနျးကားလာလြှငျ စဈမကျကို ရှောငျရှားနိုငျမည့ျ အခွအေနကေို ဖနျတီးနိုငျမညျမှာ မလှဲ ဖွဈသညျ ဟု ယူဆ၏။ ကိုယျစားလှယျ အုပျခြုပျသူတို့ကို ပွညျသူတို့က အပွနျအလှနျ ထိနျးကြောငျးခွငျးဖွင့ျ စဈမကျ ရနျစောငျမှုကို လြှော့ခကြာ ငွိမျးခမြျးရေးကို တညျဆောကျနိုငျမညျ ဟု ဆို၏။ ဒီမိုကရစေီ နိုငျငံ အခငြျးခငြျး စဈခငျးခွငျး မရှိဟူသညျ ကို အကွောငျးပွု၍ ဒီမိုကရစေီဝါဒ ထှနျးကားလြှငျ စဈမကျကို ရှောငျလှှဲနိုငျလိမ့ျမညျ ဟု ယူဆကွလေ၏။ သို့သောျ ဒီမိုကရစေီ နိုငျငံနှင့ျ ဒီမိုကရစေီ မဟုတျသော နိုငျငံတို့ အကွားရှိ စဈမကျကို ရှောငျရှားရနျ နညျးလမျး မရှိခြေ။ သို့ဖွဈရကား ဒီမိုကရစေီ မဟုတျသည့ျ နိုငျငံကို ဒီမိုကရစေီ ဇာတျသှငျးခွငျးသညျ ကမ်ဘာ့ စဈမကျကို လြှော့ခမြည့ျ နညျးလမျး ဖွဈခြသေညျ ဟု လဈဘရယျဝါဒီတို့က ဆို၏။

မာ့ကျဈဝါဒီ (Marxist) သို့မဟုတျ အကွှငျးမဲ့ တောျလှနျရေးဝါဒီ (Radicals) တို့ကမူ ကှနျမွူနဈ ကွညောစာတမျး (Manifesto of the Communist Party) အလိုအရ စဈမကျ ပဋိပက်ခတို့သညျ လူ့တနျးစား အလှှာ မညီမြှမှုကွောင့ျ ဖွဈပှားရခွငျး ဟု ယူဆသညျ။ သို့ဖွဈရကား လူတနျးစား မညီမြှမှုကို ဖနျတီးနသေော လကျရှိ ခတျေစနဈကွီးကို အမွဈလှနျမည့ျ ခတျေပွောငျး တောျလှနျရေး တဈရပျကို ဆငျနှဲ၍ လူမှု အနိဌာရုံမြား ကငျးစငျကာ သာယာဝပွောပွီး တရားမြှတသည့ျ လူ့ဘောငျသဈကို ဖနျတီးမှသာ စဈမကျကို ထာဝရ ရှောငျရှားနိုငျမညျ ဟု ဆိုလသေညျ။

ကှနျစရကျတဗဈဝါဒီ (Constructivists) တို့ကမူ စဈမကျသညျ အုပျခြုပျသူ လူတနျးစား၊ အုပျခြုပျခံ ပွညျသူတို့၏ ယုံကွညျမှု၊ ယူဆခကြျမြားနှင့ျ လူမှုစနဈ အခွအေနကွေောင့ျ ဖွဈပှားခွငျး ဟု ယူဆ၏။ စဈမကျပဋိပက်ခ ဖွဈပှားစသေော အကွောငျးတရားမြား ဖွဈသည့ျ အမြိုးသားရေးဝါဒ၊ လူမြိုးစု လက်ခဏာ၊ ဘာသာရေး ယုံကွညျမှု အစရှိသညျ တို့သညျ မှေးရာပါ မဟုတျသဖွင့ျ လူသားတို့၏ အတှေးအခေါျကို ပုံသှငျးနသေော အကွောငျးတရားမြားကိုပွောငျးလဲမှသာလြှငျ စဈမကျ အသုံးပွု၍ ပွူနာ ဖွရှေငျးခွငျးကို ရှောငျလှှဲနိုငျမညျဟု ယူဆကွ၏။ အခွား အယူအဆ မွောကျမွားစှာ ရှိပါသေးသညျ။ အကယြျ မခြဲ့လိုသဖွင့ျ ထငျရှားသည့ျ အယူအဆ (၄) ရပျကိုသာ အကဉြျးခြုပျ၍ ဖောျပွထားခွငျး ဖွဈပါသညျ။

လူ့သမိုငျး တလြှောကျ ဖွဈပှားပွီး၊ ဖွဈပှားဆဲနှင့ျ ဖွဈပှားလတ်တံ့သော နိုငျငံရေး အကပြျအတညျးတို့ကို ဖွရှေငျးရာတှငျ အယူအဆ သဘောတရား တဈရပျကို တရားသေ ဆုပျကိုငျ၍ လှနေံဓားထဈ ဖွရှေငျးရိုး ထုံးစံ မရှိပါ။ ကာလံ၊ ဒသေံ၊ အဂ်ဂံ၊ ဓနံ ကို ထောကျခငြ့ျ၍ သဘောတရား အသီးသီးမှ ကောငျးနိုးရာရာ အခကြျမြားကို ယူငငျ သုံးစှဲကာ ပွူနာကို ဖွရှေငျးကွစမွဲ ဖွဈပါသညျ။ စဈမကျကို ရှောငျလှှဲ၍ မရနိုငျတော့ ဟု ယူဆရသည့ျ အခွအေနသေို့ ဆိုကျရောကျလြှငျမူ ရီးယဲလဈဝါဒီ (Realists) တို့၏ ဆေးခါးကွီးကို သုံးကွစမွဲ ဖွဈသညျ။

၃။ စဈမကျပဋိပက်ခ ပေါျပေါကျရခွငျး အကွောငျးတရားမြား

ကမ်ဘာ့သမိုငျးတှငျ စဈမကျ ပဋိပက်ခ ကငျးမဲ့သည့ျ လုံခွုံမှု၊ တညျငွိမျမှု၊ ငွိမျးခမြျးမှု၊ တရားမြှတမှု စိုးမိုးသော အခြိနျကာလ အကယျပငျ ရှိခဲ့ဖူးပါသလော။ မတူခွားနားသည့ျ ယဉျကြေးမှု အသီးသီး တညျရှိရာ ဤမွကေမ်ဘာဝယျ စဈမကျနညျးကို မသုံးဘဲ လုံခွုံမှု၊ တညျငွိမျမှု၊ ငွိမျးခမြျးမှု၊ တရားမြှတမှုကို ရနိုငျမညျလော။ စဈမကျပဋိပက်ခ ပေါျပေါကျရခွငျး အကွောငျးတရားမြားကို လေ့လာ၍ သငျခနျးစာ ထုတျယူနိုငျလြှငျ အနာဂတျတှငျ ကွုံတှေ့ရဖှယျရှိသော အကပြျအတညျးမြားကို ဖွရှေငျးရာ၌ အသုံးဝငျမည့ျ နညျးလမျးကောငျးမြားကို ရှာဖှနေိုငျမညျ ဖွဈ၏။

နိုငျငံတကာ အဆင့ျတှငျ စဈမကျ ဖွဈပှားရခွငျး အကွောငျးရငျးနှင့ျ ပကျသကျ၍လညျး သဘောတရား အယူအဆ ဝိဝါဒ ကှဲပွားမှု မြားစှာ ရှိပွနျ၏။ စဈဖွဈရခွငျး အကွောငျးရငျးမြားကို (၁) လူမြိုးစုခငြျး မပွလေညျမှု၊ (၂) အယူဝါဒ ကှဲလှဲမှု၊ (၃) နယျနိမိတျ ပွူနာ၊ (၄) အုပျစိုးသူ အစိုးရခငြျး မပွလေညျမှု၊ (၅) စီးပှားရေး အကြိုးအမွတျ ရယူလိုမှု ဟု အကွမျးဖငြျး ခှဲခွားနိုငျပါသညျ။ ထို အကွောငျးရငျးမြားကို မနုူ (Individual) ၊ ရာဇာ (State)၊ ကမ်ဘာ (International) တညျးဟူသော ခှဲခွားမှု အလှှာ (၃) ခု ဖွင့ျ အကွမျးဖငြျး ခှဲခွမျးကာ သုံးသပျကွည့ျနိုငျပါသညျ။

မနုူ (Individual) သို့မဟုတျ လူသား တဈဦးခငြျး အဆင့ျ အမွငျဖွင့ျ သုံးသပျလြှငျ စဈမကျ ပဋိပက်ခ ဖွဈပှားရခွငျးမှာ အုပျခြုပျသူ လူတနျးစားနှင့ျ အုပျခြုပျခံ ပွညျသူတို့ကွောင့ျဟု ဆိုနိုငျပါသညျ။ ရီးယဲလဈဝါဒီ (Realists) တို့ကမူ စဈမကျ ဖွဈပှားရခွငျးသညျ အသကျနှင့ျဘ၀ ရှငျသနျလိုမှု၊ ကွမျးတမျးသော ဗီဇစရိုကျတို့ကွောင့ျ ဟု ယူဆကွသညျ။ တနညျးဆိုရလြှငျ စဈမကျ ဖွဈပှားရခွငျးသညျ လူသားတို့၏ ရုန့ျရငျး ကွမျးတမျးသည့ျ သဘာ၀ ဗီဇစရိုကျ ထကွှခွငျးကွောင့ျ ဖွဈသညျ ဟူသတတျ။ လဈဘရယျဝါဒီ (Liberals) တို့၏ အမွငျမှာလညျး ရီးယဲလဈဝါဒီ (Realists) တို့၏ အမွငျနှင့ျ မနီးယိုးစှဲ ဖွဈ၏။ လဈဘရယျဝါဒီ (Liberals) တို့၏ အမွငျအရ အုပျခြုပျသူ လူတနျးစား၏ အမွငျ မှောကျမှားမှုကွောင့ျ အုပျခြုပျခံ ပွညျသူတို့ပါ တဈနှယျငငျ တဈစငျပါ အဖွဈသို့ ရောကျရှိပွီး စဈမကျ ဖွဈပှားခွငျး ဖွဈသညျ ဟု ယူဆကွလေ၏။

ရာဇာ (State) သို့မဟုတျ နိုငျငံတောျ အဆင့ျ အမွငျဖွင့ျ လေ့လာလြှငျ စဈမကျ ဖွဈပှားရခွငျးမှာ နိုငျငံအတှငျး ဖှဲ့စညျး လညျပတျပုံ အခွအေနကွေောင့ျ ဟု ဆိုနိုငျသညျ။ လဈဘရယျဝါဒီ (Liberals) တို့၏ အလိုမူကား အခြို့သော နိုငျငံရေး၊ စီးပှားရေး စနဈမြားသညျ စဈမကျ ဖွဈပှားရနျ အကွောငျးဖနျသညျ ဟူ၏။ ဥပမာ – အကွှငျးမဲ့ အာဏာရှငျ စနဈဖွင့ျ အုပျခြုပျသော နိုငျငံတှငျ စဈကွညောရနျ စဈဆငျနှဲရနျ အခှင့ျအာဏာသညျ လူတဈဦးတညျး၏ လကျဝယျတှငျး ရှိသဖွင့ျ စဈမကျ ဖွဈပှားရနျ လှယျကူ၏။ ဒီမိုကရစေီ စနဈတှငျမူ ကိုယျစားပွု အုပျခြုပျသူ လူတနျးစားကို စဈကွညောရနျ စဈဆငျနှဲရနျ အခှင့ျအရေး ကန့ျ့သတျ အပျနှငျးထားသဖွင့ျ စဈဖွဈပှားရနျ အတနျငယျ ခဲယဉျးသညျ ဟု ယူဆကွသညျ။

အကွှငျးမဲ့ တောျလှနျရေး ဝါဒီ (Radicals) တို့ကမူ ၎င်းငျးတို့၏ လကျသုံး ကှနျမွူနဈ ကွညောစာမျး (Manifesto of the Communist Party) ပါ အယူအဆ အရ လူတနျးစား ပဋိပက်ခကွောင့ျ စဈမကျ ဖွဈပှားခွငျး ဟု ယူဆကွ၏။ ဘူဇှာ လူတနျးစား၏ နိုငျငံရေး၊ စီးပှားရေး ခွယျလှယျမှုကွောင့ျ လူအဖှဲ့အစညျး အတှငျး မညီမြှမှု တိုးပှားလာကာ အဆုံးတှငျ စဈမကျ ပဋိပက်ခ ဖွဈပှားလသေညျ ဟု ဆို၏။ နိုငျငံတဈခု အတှငျး ဖွဈပှားသည့ျ စဈမကျ ပဋိပက်ခကို ဤအယူအဆဖွင့ျ သုံးသပျကွည့ျလြှငျ မှနျသင့ျသရှေ့ မှနျကနျပါ၏။ ထို့အပွငျ နိုငျငံ နယျနမိတျ အတှငျး နထေိုငျကွသူတို့ အခငြျးခငြျး နိုငျငံရေး၊ လူမှုရေး၊ စီးပှားရေး စနဈဆိုငျရာ အငွငျးပှားမှုကို အကွောငျးပွု၍ ပွညျတှငျးစဈမီး တောကျလောငျကာ အခွားဒသေမြားသို့ ကူးစကျခွငျးလညျး ရှိပါသညျ။

ကမ်ဘာ (International) သို့မဟုတျ နိုငျငံတကာ အဆင့ျ အမွငျဖွင့ျ စဈမကျ ဖွဈပှားခွငျးကို သုံးသပျရာတှငျ ရီးယဲလဈဝါဒီ (Realists) တို့က ဇမ်ဗူပတိ ဧကရာဇာ အုပျခြုပျရေး စနဈကငျးမဲ့ခွငျး (Anarchy) ကို အခွခေံ ယူဆကွသညျ။ ယငျးတို့၏ အမွငျအရ နိုငျငံမြားဖွင့ျ ဖှဲ့စညျးထားသည့ျ နိုငျငံတကာ ဆကျဆံရေးသညျ ဖရိုဖရဲဆနျလှပွီး၊ အထိနျးအကှပျ ကငျးမဲ့သည့ျ စနဈတဈရပျ ဖွဈသညျ။ စဈမကျပဋိပက်ခ ရပျတန့ျအောငျ ကွားဝငျ ထိနျးခြုပျပေးနိုငျစှမျး ရှိသူ တိတိပပ သတျမှတျထားခွငျး မရှိ။ ထို့ကွောင့ျ နိုငျငံ အသီးသီး အနဖွေင့ျ မိမိတို့၏ အကြိုး စီးပှားကို ကာကှယျ၍ ကိုယ့ျကွမ်မာ ကိုယျဖနျတီးရမညျ ဖွဈသညျ။ သို့မှသာ အခြုပျအခွာ အာဏာ၊ လှတျလပျမှု တညျမွဲအောငျ ထိနျးသိမျးနိုငျမညျ ဖွဈသညျ ဟု ထငျမွငျကွ၏။

သို့ဖွဈရာ နိုငျငံတို့သညျ စဈရေးအငျအား၊ စီးပှားရေးအငျအား တောင့ျတငျးအောငျ ဆောငျရှကျခွငျးဖွင့ျ အခြုပျအခွာ အာဏာ၊ လှတျလပျခွငျးနှင့ျ လုံခွုံရေးကိစ်စကို စီမံရမညျဟု ရီးယဲလဈဝါဒီ (Realists) တို့ ယူဆကွ၏။ ကမ်ဘာအဆင့ျ သွဇာအာဏာ ခြိနျခှငျလြှာကို ထိနျးသိမျးခွငျး (Balance of Power) သညျ လကျတှေ့ကသြော အမွငျဖွဈသညျဟု ဆို၏။ ထို့အပွငျ ကိုယျပိုငျ အုပျခြုပျခှင့ျ ပွဌာနျးခှငျကို ရယူလိုသော မြိုးနှယျတူ ဝါဒတူ အုပျစုမြား အနဖွေင့ျ ယငျးတို့၏ လိုလားခကြျကို ဖွည့ျဆညျးပေးမည့ျ ဇမ်ဗူပတိ ဧကရာဇာ မရှိသောကွောင့ျ မိမိ လိုလားခကြျ ရရှိအောငျ စဈမကျကို အသုံးပွု၍ ပွူနာကို ဖွရှေငျးရမညျ ဟု ဆိုသူလညျး ရှိပွနျသညျ။

ရီးယဲလဈဝါဒီ (Realists) မူကှဲ ပညာရှငျမြား အနကျ Organski ၏ တနျခိုးအာဏာ ပွောငျးလဲခွငျး သဘောတရား (Power Transition Theory) ကို အသုံးပွု၍ စဈမကျ ဖွဈပှားခွငျးကို ဆနျးစဈသူတို့လညျး ရှိပါသညျ။ တနျခိုးအာဏာ ပွောငျးလဲခွငျး သဘောတရား အရ ကမ်ဘာ့ နိုငျငံမြား၏ သွဇာအာဏာကို (၁) ဦးဆောငျလှှမျးမိုးသောနိုငျငံ (Dominant States)၊ (၂) မဟာအငျအားကွီးနိုငျငံ (Great Powers)၊ (၃) အငျအားတောင့ျတငျးသောနိုငျငံမြား (Middle Powers) နှင့ျ (၄) အငျအားနညျးပါးသောနိုငျငံ (Small Powers) ဟု အဆင့ျ (၄) ခု ခှဲခွား သတျမှတျပွီး ယငျးနိုငျငံမြား၏ သွဇာအာဏာ အပွောငျးအလဲ ဖွဈပေါျပုံ ဆနျးစဈ၏။

ဤ သဘောတရားအရ တညျဆဲ သွဇာအာဏာ ဖှဲ့စညျးမှုကို ကြနေပျမှု မရှိသော နိုငျငံသညျ ဦးဆောငျ လှှမျးမိုးနသေော နိုငျငံ၊ မဟာ အငျအားကွီး နိုငျငံမြား နညျးတူ အငျအား တောင့ျတငျး လာပါက သွဇာအာဏာ ခြိနျခှငျလြှာကို ပွောငျးလဲရနျ စဈရေး စိနျခေါျမှုဖွင့ျ စတငျခွငျးကွောင့ျ စဈမကျပဋိက်ခ ဖွဈပေါျလာသညျ ဟု ဆို၏။ အငျအားကွီး နိုငျငံတို့၏ သွဇာအာဏာ နိမ့ျကခြိုကျနှင့ျ အငျအား တောင့ျတငျးလာသော နိုငျငံ၏ သွဇာအာဏာ မွင့ျတကျခြိနျတှငျ စဈရေးတငျးမာမှု၊ စဈမကျပဋိပက်ခ ပုံမှနျ ဖွဈပှားလေ့ ရှိသညျ ဟု ဆို၏။ ဥပမာ ဆိုရလြှငျ ယနေ့ခတျေ ကမ်ဘာ့နိုငျငံရေးတှငျ သွဇာအာဏာ မွင့ျတကျလာသော တရုတျပွညျသူ့သမ်မတနိုငျငံနှင့ျ သွဇာအာဏာ လှှမျးမိုးဆဲ အမရေိကနျပွညျထောငျစုတို့၏ မပွပွေဈသော ဆကျဆံရေးကို ကွည့ျလြှငျ ကမ်ဘာအဆင့ျ သွဇာအာဏာ ခြိနျခှငျလြှာကို ထိနျးသိမျးခွငျး (Balance of Power) နှင့ျ တနျခိုးအာဏာ ပွောငျးလဲခွငျး (Power Transition Theory) သဘောတရားတို့၏ အသုံးဝငျမှုကို သိမွငျနိုငျမညျ ဖွဈပသေညျ။

အထကျဖောျပွပါ စဈမကျ ဖွဈပှားရခွငျး အကွောငျးရငျးတို့မှာ နိုငျငံတကာ စဈပှဲမြားကို ဆနျးစဈ၍ ဝဖေနျထားခွငျး ဖွဈပါသညျ။ လကျတှေ့တှငျ စဈဖွဈရခွငျး အကွောငျးရငျးမှာ တဈခုထကျ ပို၍ မြားပွားလေ့ ရှိစမွဲ ဖွဈသဖွင့ျ သဘောတရား အမြိုးမြိုးကို အသုံးပွု၍ အလှှာ အသီးသီးကို တိုကျဆိုငျ စဈဆေးမှသာလြှငျ စဈဖွဈရခွငျး အကွောငျးရငျးကို ယထာဘူတ ကစြှာဖွင့ျ ဆနျးစဈနိုငျမညျ ဖွဈသညျ။ သို့မှသာ စဈမကျ ပဋိပက်ခ ဖွဈပှားခွငျးကို တားဆီး ကာကှယျရနျ နညျးလမျးမြား ရှာဖှနေိုငျမညျ ဖွဈပသေညျ။ ရှုမွငျပုံ ကှာဟခကြျ၊ သဘောတရား ကှဲလှဲမှုမြား ရှိမညျမှာ မလှဲတညျး။

၄။ စဈမကျပဋိပက်ခ အမြိုးအစားမြား

ကမ်ဘာ့သမိုငျး တလြှောကျ ဖွဈပှားပွီး၊ ဖွဈပှားဆဲ၊ ဖွဈပှားလတ့်တံသော စဈပှဲမြားကို အောကျပါအတိုငျး အမြိုးအစား (၄) မြိုး ခှဲခွား သတျမှတျလေ့ ရှိသညျ။
(၁) နိုငျငံခငြျး စဈမကျ ပဋိပက်ခ (Interstate War) – နိုငျငံ အခငြျးခငြျး ဆငျနှဲသည့ျ စဈမကျ ပဋိပက်ခ ဖွဈပွီး၊ ဤကဲ့သို့သော စဈပှဲမြားတှငျ အပွငျးထနျဆုံးသော အဖကြျအငျအားကို အသုံးပွုလေ့ ရှိသညျကို တှေ့မွငျရမညျ ဖွဈသညျ။ ဥပမာ – အငျ်ဂလနျ ပွငျသဈ ရှေးဟောငျး စဈပှဲမြား။
(၂) နိုငျငံတှငျး စဈမကျ ပဋိပက်ခ (Intrastate War) – နိုငျငံ နယျနိမိတျ တဈခု အတှငျးရှိ အုပျစုမြား အခငြျးခငြျး ဆငျနှဲသည့ျ စဈပှဲ ဖွဈပွီး ၂၁ ရာစုတှငျ ဤစဈပှဲ အရအေတှကျမှာ တဖွညျးဖွညျး နညျးပါးလာပွီ ဖွဈသညျ။ ဥပမာ – ရဝမျဒါ လူမြိုးတုံး မြိုးဖွုတျ စဈပှဲ။
(၃) အကွှငျးမဲ့ စဈမကျ ပဋိပက်ခ (Total War) – မဟာ အငျအားကွီး နိုငျငံမြား အခငြျးခငြျး ဖကြျအားပွငျး လကျနကျမြားကို အသုံးပွု၍ ပွငျးထနျစှာ တိုကျခိုကျသည့ျ စဈမကျ ပဋိပက်ခ ဖွဈပွီး၊ ဒုတိယ ကမ်ဘာစဈ အပွီးမှ စတငျ၍ အကွှငျးမဲ့ စဈမကျ ပဋိပက်ခ လြော့နညျးသှားပွီ ဖွဈသညျ။ ဥပမာ – ကမာ့်ဘစဈပှဲမြား။
(၄) ကန့ျသတျ စဈမကျ ပဋိပက်ခ (Limited War) – ဤစဈမကျ၏ ရညျရှယျခကြျမှာ နယျမွေ သိမျးပိုကျ စိုးမိုးရေး မဟုတျသကဲ့သို့ အနိုငျ၊ အရှုံး ပေါျထှကျအောငျ ယှဉျပွိုငျ တိုကျခိုကျခွငျး မဟုတျပေ။ သတျမှတျ အခြိနျကာလ အတှငျး၌ မြှောျလင့ျထားသော နိုငျငံရေး၊ စီးပှားရေး ရညျရှယျခကြျ ရရှိအောငျ လငြျမွနျစှာ တိုကျခိုကျ၍ ရနျသူ၏ အငျအားကို ခြိနဲ့အောငျ ဖနျတီးခွငျး ဖွဈသညျ။ ဥပမာ – ပငျလယျကှေ့စဈပှဲ။

၂၁ ရာစုတှငျ အကွှငျးမဲ့ စဈမကျ ပဋိပက်ခ အဆင့ျသို့ ကူးပွောငျး နိုငျသည့ျ နိုငျငံခငြျး စဈမကျ ပဋိပက်ခမြား လြော့နညျး သှားပွီး ဖွဈသညျ။ သို့သောျလညျး ကန့ျသတျ စဈမကျ ပဋိပက်ခနှင့ျ ပွညျတှငျးစဈမြား (Civil War) ဖွဈပှားနဆေဲ ဖွဈသညျ။ ဒုတိယကမ်ဘာစဈ ဖွဈပှားပွီးနောကျ ဖွဈပှားသည့ျ စဈမကျ ပဋိပက်ခမြားသုံး သုံးပုံ နှဈပုံမှာ ပွညျတှငျးစဈ ဖွဈ၏။ အထူးသဖွင့ျ စဈအေးတိုကျပှဲ (Cold War) ပွီးဆုံးခြိနျတှငျ ဖွဈပေါျလာသည့ျ လူမြိုးရေး၊ အမြိုးသားရေး ပဋိပက်ခမြားနှင့ျ ဘာသာရေး အစှနျးရောကျတို့၏ အကွမျးဖကျ ပဋိပက်ခတို့မှာ ပွငျးထနျနဆေဲပငျ ဖွဈသညျ။

ယဘေုယအြားဖွင့ျ ပွညျတှငျးစဈသညျ အခြိနျကွာမွင့ျလေ့ ရှိမွဲ ဖွဈသညျ။ ပုံမှနျ တိုကျခိုကျခွငျး မရှိသောကွောင့ျ တိုကျခိုကျသူတို့ အနဖွေင့ျ အငျအား ဖွည့ျတငျးရနျ အခြိနျကာလ ပိုမို ရရှိပွီး၊ စဈမကျ ပဋိပက်ခ ဖွဈပှားမှုကို ရရှေညျ အခြိနျ ဆှဲထားနိုငျသညျ။ ထို့အပွငျ အပွညျပွညျဆိုငျရာ စဈစညျးမဉြျး လုပျထုံးလုပျနညျး ကန့ျသတျခကြျတို့ကွောင့ျ အဖကြျ အငျအားကို ထိရောကျစှာ အသုံးပွုနိုငျစှမျး မရှိခြေ။ ပွညျတှငျးစဈပှဲတှငျ အရှုံး၊ အနိုငျ ကှဲပွားအောငျ ယှဉျပွိုငျ တိုကျခိုကျရနျ အခွအေနေ ကန့ျသတျခကြျမြား ပို၍ မြားပွားလာသဖွင့ျ အောငျနိုငျသူ၏ ငွိမျးခမြျးရေး (Victor’s Peace) ကို ဖနျတီးနိုငျရနျ အခှင့ျအလမျး နညျးပါး၏။ ပွညျတှငျးစဈကို ဦးဆောငျ ဆငျနှဲသူတို့၏ လိုလားခကြျမြား ဆုံခကြျ တဈခုသို့ မရောကျသရှေ့၊ အပေးအယူ သဘောတူညီမှု မရသရှေ့ စဈမကျ ပဋိပက်ခ ဖွဈပှားနမေညျ ဖွဈသညျ။ ပွညျတှငျးစဈ ဖွဈပှားလြှငျ အခြိနျကွာမွဲ ဖွဈ၏။

ပွညျတှငျးစဈသညျ ထိတှေ့မှု ပွငျးထနျခွငျး မရှိသောျလညျး၊ ဖွဈပှားခြိနျ ကွာမွင့ျသောကွောင့ျ သကွေေ ပကြျစီးနှုနျး ပွငျးထနျလေ့ ရှိသညျ။ အထူးသဖွင့ျ ပွညျတှငျးစဈတှငျ ပွောကျကွား စဈဗြူဟာ (Gurillera Warfare) ကို အသုံးပွု၍ ရရှေညျ တိုကျခိုကျခွငျးကွောင့ျ စဈသညျနှင့ျ အရပျသား သဆေုံးမှု မြားပွား၏။ ထို့အပွငျ ပွညျတှငျးစဈ အတှငျး ရနျသူ၏ စားနပျရိက်ခာ၊ တပျသားသဈ၊ ရနျပုံငှေ၊ သတငျးအခကြျအလကျ စုဆောငျးမှုကို ဖွတျတောကျ ပိတျဆို့ လုပျကွံလေ့ ရှိသဖွင့ျ ဒသေတှငျး လူမှုရေး၊ စီးပှားရေး၊ ကနြျးမာရေး အခွအေနေ ဆိုးရှား ကဆြငျးလေ့ ရှိသညျ။ အထူးသဖွင့ျ ရရှေညျ ကွာမွင့ျသော ပွညျတှငျးစဈပှဲ အတှငျး ကွီးပွငျးလာရသည့ျ မြိုးဆကျသဈတို့တှငျ စိတျပိုငျးဆိုငျရာ ထိခိုကျမှုမြား ဖွဈပေါျပွီး၊ နောကျဆကျတှဲ အနဖွေင့ျ အကွမျးဖကျမှုမြား မွင့ျတကျလာလေ့ရှိသညျကို တှေ့ရမညျ ဖွဈသညျ။

လူသားတို့၏ သမိုငျးတလြှောကျတှငျ စဈမကျ နညျးဗြူဟာမြား တိုးတကျ ပွောငျးလဲလာပွီး စဈမကျ ပဋိပက်ခကွောင့ျ ပကြျစီးနိုငျခွနှေင့ျ အဖကြျအငျအားမှာ ပိုမို ပွငျးထနျလာ၏။ ကြောကျခတျတှငျ ကြောကျလကျနကျ၊ ကွေးခတျေတှငျ ကွေးလကျနကျ၊ သံခတျေတှငျ သံလကျနကျဖွင့ျ စတငျခဲ့သော စဈမကျပဋိပက်ခသညျ ယခုအခါတှငျ ကှနျပွူတာ ထိနျးခြုပျမှု၊ ဓာတု၊ ဇီဝ၊ စကျရုပျ၊ နြူးကလီးယား၊ လကျနကျတို့ကို အသုံးပွု၍ စဈထိုးကွမည့ျ အခွအေနသေို့ ရောကျရှိနလေပွေီ။ အနာဂတျတှငျ စဈမကျ ပဋိပက်ခ အကွီးအကယြျ ဖွဈပှားခဲ့လြှငျ လူသားတို့၏ တီထှငျ ဖနျတီးမှု အလုံးစုံ ပကြျသုဉျး၍ ကြောကျခတျေသို့ ပွနျလညျ ရောကျရှိနိုငျသော အခွအေနကေို တှနျးပို့နိုငျသည့ျ အန်တရာယျမြားဖွင့ျ ကွုံတှေ့ နရေလပွေီ။

ဖွဈပှားပွီး၊ ဖွဈပှားဆဲ၊ ဖွဈပှားလတ့်တံသော စဈပှဲတို့တှငျ အသုံးပွုသည့ျ စဈဆငျရေး ဗြူဟာနှင့ျ လကျနကျတို့ကို အောကျပါအတိုငျး အကွမျဖငြျး ခှဲခွားနိုငျပါသညျ။

၁။ သမားရိုးကြ စဈဆငျရေး (Conventional War) – နှဈဘကျ သို့မဟုတျ နှဈဘကျထကျ ပိုသော စဈခငျးသူတို့ တိုကျခိုကျသည့ျ စဈဆငျရေး ဖွဈပွီး ရနျသူ၏ စဈအငျအား လြော့ကအြောငျ သမားရိုးကြ လကျနကျမြား အသုံးပွုကာ အလဲထိုး တိုကျခိုကျ ခြမှေုနျး ဖကြျဆီးခွငျး ဖွဈသညျ။ ဖကြျအားပွငျး လကျနကျသုံး လကျနကျကို မသုံးဘဲ နိုငျငံတကာ စဈစညျးမဉြျးမြားနှင့ျ အညီ တိုကျခိုကျကွသည့ျ စဈဆငျရေး ဖွဈသညျ။
(က) သမားရိုးကလြကျနကျ (Conventional Weapons) – အထိနျးအခြုပျ၊ ကန့ျသတျခကြျ ရှိသည့ျ စဈဆငျရေးသုံး လကျနကျမြားဖွဈသညျ။
(ခ) ဖကြျအားပွငျးလကျနကျ (Weapons of Mass Destruction) – ဓာတုလကျနကျ၊ ဇီဝလကျနကျ၊ နြူးကလီးယား လကျနကျမြား ဖွဈသညျ။
၂။ သမားရိုးကြ မဟုတျသော စဈဆငျရေး (Unconventional Warfare) – နိုငျငံတကာ စဈစညျးမဉြျးမြားနှင့ျ အညီ တိုကျခိုကျခွငျး မပွုသော စဈဆငျရေး ဟု အကွမျးဖငြျး ဆိုနိုငျသညျ။ အစဉျအလာအတိုငျး လကျခံထားသည့ျ စဈဆငျရေး ရညျမှနျးခကြျမြားကို ငွငျးပယျပွီး စဈစညျးမဉြျးမြားကို ခြိုးဖောကျ၍ တိုကျခိုကျသည့ျ စဈဆငျရေး ဖွဈသညျ။
၃။ အခြိုး မညီသော စဈမကျ ပဋိပက်ခ (Asymmetric Conflict) – အငျအားကွီးမားသူနှင့ျ အငျအားနညျးပါးသူတို့ ရငျဆိုငျ တိုကျခိုကျကွသည့ျ စဈဆငျရေး ဖွဈပွီး၊ အငျအားနညျးပါးသူ၏ ရညျမှနျးခကြျမှာ အနိုငျရရနျ မဟုတျဘဲ အငျအားကွီး ရနျသူ၏ အားနညျးခကြျကို ထိုးနှကျ၍ စဈမကျပဋိပက်ခကို ရရှေညျဆှဲထားရနျ ဖွဈသညျ။
၄။ ပွောကျကွား စဈဆငျရေး (Guerilla Warfare) – ဤစဈဆငျရေး အမြိုးအစားတှငျ အငျအားကွီးမားသူနှင့ျ အငျအားနညျးပါးသူ ရငျဆိုငျကွရာ၌ အငျအားနညျးပါးသူ အနဖွေင့ျ အရပျသားမြားကို အသုံးပွု၍ စားနပျရိက်ခာ၊ သတငျးအခကြျအလကျ ရယူခွငျး၊ အရပျသားမြားကို တိုကျခိုကျရေး အဖှဲ့မြားတှငျ ထည့ျသှငျး အသုံးပွုခွငျးတို့ကို လုပျဆောငျလေ့ရှိသညျ။ ထို့အပွငျ အငျအားကွီး ရနျသူကို အလဈအငိုကျ ဖမျး၍ တိုကျခိုကျပွီး ခကြျခငြျး ဆုတျခှာကာ စဈမကျ ပဋိပက်ခကို ရရှေညျဆှဲ၍ တိုကျခိုကျလေ့ ရှိသညျ။
၅။ အကွမျးဖကျ ခွိမျးခွောကျမှုသုံး စဈဆငျရေး (Terrorism) – ယဘေုယြ ဆိုရလြှငျ အငျအား နညျးပါးသူ အနဖွေင့ျ ၎င်းငျး၏ နိုငျငံရေး ရညျရှယျခကြျ ရရှိရနျ သို့မဟုတျ အငျအားကွီး ရနျသူက ၎င်းငျးအား တနျးတူရညျတူ အဖွဈ ဆကျဆံ၍ နိုငျငံရေး အပေးအယူ ပွုလုပျစရေနျ ရညျရှယျ၍ သတျမှတျ ပဈမှတျကို ရုတျခွညျး ထိုးနှကျ တိုကျခိုကျသည့ျ စဈဆငျရေး ဖွဈသညျ။ အကွမျးဖကျ ခွိမျးခွောကျမှုသုံး စဈဆငျရေး၏ ရညျရှယျခကြျမှာ ပွညျသူလူထု အကွားတှငျ မတညျငွိမျမှု၊ စိုးရိမျပူပနျမှု မွင့ျတကျလာအောငျ ဖနျတီး၍ အငျအားကွီးရနျသူ၏ သွဇာအာဏာ ကဆြငျးစရေနျ သို့မဟုတျ နိုငျငံရေး အပေးအယူ ပေါျပေါကျစရေနျ ဖွဈသညျ။

အကွမျးဖကျ ခွိမျးခွောကျမှုသုံး စဈဆငျရေးကို ဥရောပ ရိုမနျခတျေ၊ အလယျခတျေကပငျ စတငျ၍ အသုံးပွုခဲ့ခွငျး ဖွဈသညျ။ တိုကျခိုကျမှုကွောင့ျ ဖွဈပေါျလာသော ကွောကျရှံ့ စိုးရိမျပူပငျမှု သို့မဟုတျ စိတျပိုငျးဆိုငျရာ လုံခွုံမှု ကငျးမဲ့အောငျ ဖနျတီးခွငျးသညျ အဓိက လကျနကျ ဖွဈသညျ။ ရုပျပိုငျး တိုကျခိုကျမှုသညျ အယောငျပွ လကျနကျသာ ဖွဈသညျ။ ဤ စဈဆငျရေးကို အိုငျယာလနျ တောျလှနျရေး၊ သီရိလငျ်ကာ တမီလျး (ကြား) ပဋိပက်ခ စသညျတို့တှငျ ထိရောကျစှာ အသုံးပွုခဲ့သောျလညျး၊ ၂၀၀၁ ခုနှဈ စကျတငျဘာ ၁၁ ရကျ (၉ / ၁၁) အကွမျးဖကျ ခွိမျးခွောကျမှုသုံး တိုကျခိုကျမှု ဖွဈပှားပွီးနောကျတှငျ လူသိမြားလာ၏။

အကွမျးဖကျ ခွိမျးခွောကျမှုသုံး စဈဆငျရေးသညျ ၂၁ ရာစုတှငျ အမြားဆုံး ကွုံတှေ့ရမညျ ဖွဈသော စဈဆငျရေး အမြိုးအစား ဖွဈသညျ။ ထိနျးခြုပျရနျ၊ တနျပွနျ တိုကျခိုကျရနျ ခဲယဉျးသည့ျ စဈမကျ ပဋိပက်ခ အမြိုးအစား ဖွဈသညျ။ ဖှံ့ဖွိုးလာသော လူ့အဖှဲ့အစညျး၏ ရှုပျထှေးသော ဖှဲ့စညျးမှုကွောင့ျ အကွမျးဖကျ ခွိမျးခွောကျမှုသုံး စဈဆငျရေး၏ ထိရောကျမှုမှာ နေ့စဉျနှင့ျ အမြှ မွင့ျမားလာပွီး၊ ထိနျးခြုပျရေး နညျးလမျးမြားမှာ တဖွညျးဖွညျး ခြိနဲ့လာပွီ ဖွဈသညျ။ (စကားခပြျ – အကွမျးဖကျ ခွိမျးခွောကျမှုသုံး စဈဆငျရေးနှင့ျ တနျပွနျ စဈဆငျရေး အကွောငျးကို သီးခွား ဆောငျးပါး ရေးသားပါမညျ။)

၂၁ ရာစုတှငျ သမားရိုးကြ လုံခွုံရေး ကိစ်စမြား (Traditional Security) အပွငျ သမားရိုးကြ မဟုတျသော လုံခွုံရေး ခွိမျးခွောကျမှုမြား (Non-traditional Security Threats) ပိုမို မြားပွားလာ၏။ သမားရိုးကြ မဟုတျသော လုံခွုံရေး ကိစ်စ ဆိုသညျမှာ လူသားတို့၏ အသကျ အိုးအိမျနှင့ျ ခမြျးသာ သုခကို ပကြျစီးစသေည့ျ ခွိမျးခွောကျမှုမြား ဖွဈသညျ။ သဘာ၀ ဘေးရနျ၊ ရာသီဥတု ပွောငျးလဲခွငျး၊ သဘာ၀ သယံဇာတ ယုတျလြော့ ကုနျခမျးခွငျး၊ ကူးစကျ ရောဂါမြား၊ စားနပျရိက်ခာ အခကျအခဲ၊ လူကုနျကူးမှု၊ တရားမဝငျ နယျခွား ဖွတျကြောျ ကူးပွောငျးခွငျး၊ ပငျလယျဓားပွရနျစှယျ၊ နိုငျငံတကာ မူးယဈဆေးဝါး ဂိုဏျးမြား၏ အန်တရာယျ စသညျတို့ ပါဝငျသညျ။ ယနေ့ခတျေတှငျ စဈမကျ ပဋိပက်ခ ကွောင့ျ သကွေေ ပကြျစီးခွငျးထကျ သမားရိုးကြ မဟုတျသော လုံခွုံရေး ခွိမျးခွောကျမှုမြားကွောင့ျ ပကြျစီး ဆုံးရှုံးမှု နှဈစဉျ မွင့ျတကျလာသညျကို တှေ့ရှိရပါသညျ။

သမားရိုးကြ မဟုတျသော လုံခွုံရေး ကိစ်စမြားမှာ နိုငျငံ တဈနိုငျငံတညျး အနဖွေင့ျ ဖွရှေငျး၍ မရနိုငျသောကွောင့ျ နိုငျငံမြား ပူးပေါငျး၍ စုပေါငျး လုံခွုံရေး ကာကှယျရေး နညျးလမျးမြား (Collective Security Defense Measures) ရှာဖှကော ဖွရှေငျးရမည့ျ အခွအေနသေို့ ရောကျရှိလာပွီ ဖွဈသညျ။ အထူးသဖွင့ျ၂၀၁၀ ခုနှဈ နောကျပိုငျးတှငျ နိုငျငံတကာ မူးယဈဆေးဝါး ဂိုဏျးမြား၏ အန်တရာယျကွောင့ျ သကွေေ ပကြျစီးမှုမြား မွင့ျတကျလာသညျကို တှေ့ရပမေညျ။ မက်ကဆီကို နိုငျငံတှငျ ယခု ၂၀၁၄ ခုနှဈ အတှငျး ဖွဈပှားသည့ျ အီဂှာလာ လူသတျပှဲ (ဝါ) ကြောငျးသား (၄၃) ဦး ပွနျပေးဆှဲ လုပျကွံခံရမှု (2014 Iguala Mass Kidnapping) သညျ နိုငျငံတကာ မူးယဈဆေးဝါး ဂိုဏျးမြား၏ အန်တရာယျ မွင့ျမားလာပွီ ဖွဈကွောငျးကို မီးမောငျး ထိုးပွလကြျ ရှိပသေညျ။ သို့ဖွဈ၍ ၂၁ ရာစုတှငျ သမားရိုးကြ မဟုတျသော လုံခွုံရေး ကိစ်စမြားကို ထည့ျသှငျး စဉျးစားပွီး ဆောငျရှကျမှသာလြှငျ နိုငျငံမြား၏ လုံခွုံရေးနှင့ျ ငွိမျးခမြျးရေးကို ထိနျးသိမျးနိုငျမညျ ဖွဈပသေညျ။

မွနျမာနိုငျငံတှငျ တပျမတောျ အနဖွေင့ျ သမားရိုးကြ မဟုတျသော လုံခွုံရေး ကိစ်စမြားကို ထည့ျသှငျး စဉျးစား၍ ဆောငျရှကျနသေညျကို အတနျငယျ မွငျတှေ့ရပါသညျ။ တပျမတောျ အနဖွေင့ျ သမားရိုးကြ မဟုတျသော လုံခွုံရေး ကိစ်စမြားတှငျ စဈဘကျကြှမျးကငြျသူ မဟာဗြူဟာရှငျမြား သာမက အရပျဘကျ ပညာရှငျမြားကိုပါ ထည့ျသှငျး ခန့ျထား၍ ကွုံတှေ့ရဖှယျ ရှိသော သမားရိုးကြ မဟုတျသော လုံခွုံရေး ကိစ်စမြားကို ကိုငျတှယျ ဆောငျရှကျရာတှငျ လိုအပျမည့ျ ပွငျဆငျမှုမြား ဆောငျရှကျရနျ အခြိနျတနျပွီ ဖွဈသညျဟု ယူဆမိပါသညျ။

၅။ ပဋိပက်ခ မဉြျးကှေးကို အသုံးပွု၍ စဈမကျ ပဋိပက်ခကို လေ့လာခွငျး

စဈမကျပဋိပက်ခနှင့ျ ငွိမျးခမြျးရေးဆိုငျရာ သဘောတရားမြားကို တငျပွပွီး ဖွဈသဖွင့ျ စဈမကျ ပဋိပက်ခနှင့ျ ငွိမျးခမြျးရေး ဖောျဆောငျမှု ဆိုငျရာ သရုပျခှဲခွငျးကို မကဉြျးမကယြျ ဆိုပါမညျ။ စဈမကျ ပဋိပက်ခနှင့ျ ငွိမျးခမြျးရေး ဖောျဆောငျမှု ဖွဈစဉျမြားကို ပဋိပက်ခ မဉြျးကှေး (Curve of Conflict) ရေးဆှဲ၍ သရုပျခှဲလေ့ ရှိသညျ။ ပဋိပက်ခ မဉြျးကှေး ရေးဆှဲခွငျးနှင့ျ စပျလဉြျးသည့ျ အယူအဆ အမွောကျအမွား ရှိပါသညျ။ ဤဆောငျးပါးတှငျ အသုံး တှငျကယြျသည့ျ U.S. Institute of Peace ၏ သမားရိုးကြ ပဋိပက်ခ မဉြျးကှေးကို အသုံးပွု၍ ဆှေးနှေးမညျ ဖွဈပါသညျ။

ဤမဉြျးကှေးမှာ နိုငျငံတကာ စဈမကျ ပဋိပက်ခကို အခွခေံ၍ ရေးဆှဲထားခွငျး ဖွဈပါသညျ။ ပွညျတှငျး ပဋိပက်ခမြားကို ဆနျးစဈရာတှငျ ဤမဉြျးကှေးကို တိုကျရိုကျ အသုံးပွုရနျ သင့ျလြောျမညျ မဟုတျပါ။ အခွအေနကေို သုံးသပျ၍ အခွခေံ သဘောတရားကို ခြဲ့ထှငျ ပွငျဆငျရမညျ ဖွဈပါသညျ။

ပဋိပက်ခ မဉြျးကှေး ရေးဆှဲ၍ အခွအေနကေို သုံးသပျကွည့ျခွငျးဖွင့ျ ပဋိပက်ခ ဖွဈထှနျးမှု၊ ပေါကျကှဲမှု၊ အရှိနျလြော့ကမြှုတို့ကို သိမွငျနိုငျပွီး ဖွဈပှားခြိနျ အလိုကျ ဆောငျရှကျရမည့ျ လုပျငနျးမြားကို ရှငျးလငျးစှာ သိမွငျနိုငျမညျ ဖွဈသညျ။ လကျတှေ့ အနအေထားတှငျ ဖွဈပေါျသော ပဋိပက်ခတို့၏ ဖွဈထှနျးမှု၊ ပေါကျကှဲမှုမှာ အရှိနျအဟုနျ လငြျမွနျကွောငျးကို သတိခပြျရမညျ ဖွဈပွီး၊ တသမတျတညျး ဖွဈပေါျလေ့ မရှိကွောငျးကို ဆငျခွငျရမညျ ဖွဈ၏။

၆။ ပဋိပက်ခ သဘော သဘာဝကို ဆနျးစဈခွငျး

စဈမကျ ပဋိပက်ခသညျ လူ့သမိုငျးတှငျ အရေးပါသည့ျ ဆင့ျကဲဖွဈစဉျမြား ဖွဈကွောငျး အထကျတှငျ ဆိုခဲ့ပွီး ဖွဈသညျ။ ပဋိပက်ခကွောင့ျ တိုးတကျခွငျး ဖွဈစနေိုငျသလို ဆုတျယုတျခွငျးလညျး ဖွဈတတျ၏။ ပဋိပက်ခကို ဆနျးစဈရာ၌ ကောငျးသော သဘောကို ဆောငျကွဉျးသည့ျ ပဋိပက်ခ သို့မဟုတျ ဣဋ်ဌ ပဋိပက်ခ (Positive Conflict) နှင့ျ မကောငျးသော သဘောကို ဖွဈစသေည့ျ ပဋိပက်ခ သို့မဟုတျ အနိဋ်ဌ ပဋိပက်ခ (Negative Conflict) ဟူ၍ နှဈမြိုး ခှဲနိုငျသညျ။

စဈစဈ ပဋိပက်ခ၏ အကြိုး သကျရောကျမှုတိုငျးတှငျ အကောငျး၊ အဆိုး သဘောမြား ဒှနျတှဲနလေသေဖွင့ျ ဣဋ်ဌ ပဋိပက်ခ၊ အနိဋ်ဌ ပဋိပက်ခ ဟု တိတိပပ ခှဲခွားရနျ မလှယျကူခြေ။ မညျသည့ျ ပဋိက်ခသညျ ဣဋ်ဌသဘောကို ဆောငျ၍ မညျသည့ျ ပဋိပက်ခသညျ အနိဋ်ဌ သဘောကို ဖွဈစသေညျ ဟူသည့ျ အခကြျကို အောကျဖောျပွပါ စံသတျမှတျခကြျမြားဖွင့ျ အကွမျးဖငြျး ခှဲခွားနိုငျပါသညျ။

ဣဋ်ဌ ပဋိပက်ခ (Positive Conflict) ၏ အကြိုး သကျရောကျမှု တှငျ
(၁) လကျရှိ အခွအေနကေို အစားထိုး ပွောငျးလဲရနျ စိတျကူးစိတျသနျး အသဈအဆနျးမြား၊ အကွံအစညျကောငျးမြား ထှကျပေါျလာခွငျး၊
(၂) စညျးလုံးညီညှတျမှု တိုးပှားလာပွီး လူနှင့ျပတျဝနျးကငြျ၏ အကြိုးစီးပှား တိုးတကျအောငျ ဖနျတီးနိုငျမည့ျ အခှင့ျအလမျးမြား ပေါျပေါကျလာခွငျး၊
(၃) လကျရှိ အနအေထားကို ယထာဘူတကသြော အမွငျဖွင့ျ နှိုငျးယှဉျသုံးသပျနိုငျသည့ျ အခွအေနေ ဖွဈပေါျလာခွငျး၊
(၄) စညျးလုံးညီညှတျမှု တိုးပှားလာပွီးနောကျ တဈဦးနှင့ျတဈဦး နားလညျမှု ရရှိလာခွငျး စသညျတို့ ပါဝငျသညျ။

အနိဋ်ဌ ပဋိပက်ခ (Negative Conflict) ကွောင့ျ
(၁) စိတျဝမျး ကှဲပွားပွီး ဘုံရညျမှနျးခကြျ ပကြျပွားခွငျး၊
(၂) အကငြ့ျစာရိတ်တ ပကြျပွားမှုမြား မွင့ျမားလာပွီး၊ တဈကိုယျကောငျး အတ်တဝါဒ ထှနျးကားလာခွငျး၊
(၃) အရေးကွီး လုပျငနျးမြားနှင့ျ အရေးပေါျ လုပျငနျးမြား၏ ကှဲပွားခွားနားမှုကို အခွခေံသော ဝိဝါဒ ကှဲပွားမှု ပေါျပေါကျလာခွငျး၊
(၄) ဗွဟ်မစိုရျတရား ပကြျပွားခွငျး စသညျတို့ ဖွဈပေါျတတျသညျ။

ဥပမာ ဆိုရလြှငျ မွနျမာနိုငျငံ ကုနျးဘောငျခတျေ ပဒသေရာဇျ စနဈကို အဆုံးသတျလိုကျသည့ျ ကိုလိုနီ စဈမကျကွောင့ျ အသကျပေါငျး မြားစှာ သကွေေ ပကြျစီးခဲ့ရသောျလညျး လယျယာစိုကျပြိုးရေး၊ စီးပှားရေး၊ အုပျခြုပျရေး အစရှိသည့ျ ကဏ်ဍမြား ဖှံ့ဖွိုးလာပွီး ပွညျသူတို့၏ စားဝတျနရေေး ခြောငျလညျလာသဖွင့ျ ထိုပဋိပက်ခကို ဣဋ်ဌ ပဋိပက်ခ ဟု ဆိုသောျ ဆိုရကောငျးသညျ။ လှတျလပျရေး ရပွီးနောကျ ဖွဈပှားသည့ျ ပွညျတှငျးစဈကွောင့ျ အသကျ အိုးအိမျ ပကြျစီးခွငျး၊ စီးပှားရေး ကပြျတညျးခွငျး၊ လုံခွုံမှု မရှိခွငျး အစရှိသည့ျ ရလဒျဆိုးတို့ ဖွဈပှားသဖွင့ျ ပွညျတှငျးစဈကို အနိဋ်ဌ ပဋိပက်ခ ဟူ၍ ဆိုသောျ သင့ျနိုးအံ့သညျ။

၇။ ဂေါျလတနျ၏ ပဋိပက်ခ၊ အကွမျးဖကျမှုနှင့ျ ငွိမျးခမြျးရေး ဆိုငျရာ တွိဂံ

ပဋိပက်ခကို ဋီကာဖှင့ျရာတှငျ နောျဝလေူမြိုး သခြာၤ၊ နိုငျငံရေးနှင့ျ လူမှုဗဒေ ပညာရှငျ ယောဟနျ ဂေါျလတနျ (Johan Galtung) ဖောျထုတျသည့ျ ပဋိပက်ခ၊ အကွမျးဖကျမှုနှင့ျ ငွိမျးခမြျးရေး ဆိုငျရာ တွိဂံ (Conflict Triangle) သညျ အလှနျ ထငျရှားပွီး၊ အသုံးဝငျသည့ျ သဘောတရား ဖွဈသညျ။ ပဋိပက်ခ၊ အကွမျးဖကျမှုနှင့ျ ငွိမျးခမြျးရေးတို့ အကွားရှိ ဆကျနှယျမှုကို ဂေါျလတနျ၏ သဘောတရားကို အသုံးပွု၍ ခှဲခွမျး စိတျဖွာ ကွည့ျလြှငျ ပဋိပက်ခနှင့ျ အကွမျးဖကျမှု ဖွဈစသေည့ျ အကွောငျးတရားကို ဖောျထုတျနိုငျပွီး ငွိမျးခမြျးရေး ဖောျဆောငျရနျ နညျးလမျးမြား ရှာဖှနေိုငျမညျ ဖွဈသညျ။

၁၉၆၀ ပွည့ျနှဈမြားတှငျ ဂေါျလတနျသညျ (၁) ဝိရောဓိ (Contradiction)၊ (၂) သဘောထား (Attitude)၊ (၃) အပွုအမူ (Behaviour) ဟူသော အကွောငျးတရား သုံးခုကို အခွခေံကာ ပဋိပက်ခ လေ့လာ သုံးသပျခဲ့၏။ ဤနရောတှငျ ဝိရောဓိ (Contradiction) ဟူသညျမှာ ပဋိပက်ခ ဖွဈစဉျတှငျ ပါဝငျသူတို့၏ မြှောျမှနျး ရလဒျမြား ကှဲလှဲ ဆန့ျကငြျခွငျးကို ဆိုလိုပသေညျ။ ဥပမာ – ၁၉၄၈ ခုနှဈတှငျ ရရှိခဲ့သော မွနျမာ့လှတျလပျရေးသညျ အစဈအမှနျ မဟုတျသေးဟု ယူဆသော အဖှဲ့အစညျးနှင့ျ လှတျလပျရေး အစဈအမှနျ ရရှိပွီ ဟူ ယူဆသည့ျ အဖှဲ့အစညျးတို့ အကွားတှငျ ဝါဒကှဲပွား၍ ဝိရောဓိ ဖွဈပှားခွငျး။

သဘောထား (Attitude) ဟူသညျမှာ ပဋိပက်ခ ဖွဈစဉျတှငျ ပါဝငျသူတို့ အပွနျအလှနျ ထားရှိသော အမွငျမြားကို ဆိုလိုသညျ။ ဥပမာ – ရဝမျဒါ လူမြိုးသုဉျး သုတျသငျမှုတှငျ ရုပျပိုငျးဆိုငျရာ လူမြိုးရေး ကှဲပွားမှု ဖွဈသော အရပျအမောငျးကို အခွခေံသည့ျ အမွငျကွောင့ျ တဈဘကျနှင့ျ တဈဘကျ အုပျစု ကှဲပွားမှု ဖွဈပေါျပွီး၊ အရပျနိမ့ျသော ဟူတူမြိုးနှယျစုဝငျတို့က အရပျမွင့ျသော တူဆီမြိုးနှယျစုဝငျတို့ကို အရှငျလတျလတျ ခွဖွေတျပွီး ကှပျမကြျခွငျး။

အပွုအမူ (Behaviour) ဟူသညျမှာ ဝိရောဓိ ကို အကွောငျးပွု၍ ပေါျထှနျးလာသော သဘောထား မြားကို အခွခေံသည့ျ အကွမျးဖကျ တုံ့ပွနျမှု သို့တညျးမဟုတျ အနုနညျးဖွင့ျ တုံ့ပွနျမှုကို ဆိုလိုသညျ။ ဥပမာ – မွနျမာနိုငျငံ လှတျလပျရေး ခတျေဦးတှငျ ဆိုရှယျလဈနှင့ျ ကှနျမွူနဈ အုပျစုမြား အကွား ဝိဝါဒ ကှဲပွားမှုကို အခွခေံ၍ တဈဦးနှင့ျ တဈဦး ယုံမှား သံသယ မကငျးဖွဈကာ အဆုံးတှငျ လကျနကျကိုငျ လမျးစဉျဖွင့ျ အပွနျအလှနျ တုံ့ပွနျခွငျး။

ဂေါျလတနျ၏ အလိုမူကား ဝိရောဓိ၊ သဘောထား၊ အပွုအမူ ဟူသော လောငျစာဓာတျ သုံးခု ညီညှတျမှသာလြှငျ ပဋိပက်ခမီး အဖွဈသို့ ရောကျရှိသညျ ဟူ၏။ ပဋိပက်ခ တွိဂံကို အခွခေံ၍ အကွမျးဖကျမှုမြား၊ ငွိမျးခမြျးရေး လမျးစဉျမြားကို ဂေါျလတနျက အကယြျခြဲ့ပွနျသညျ။

Gultang's Triangle Models (Myanmar) High Resolution copy

အကွမျးဖကျမှုမြားကို ဂေါျလတနျက (၁) တိုကျရိုကျ အကွမျးဖကျမှု (Direct Violence)၊ (၂) အုံလိုကျကငြျးလိုကျ အကွမျးဖကျမှု (Structural Violence)၊ (၃) ဓလေ့ထုံးတမျး အကွမျးဖကျမှု (Cultural Violence) ဟူ၍ ထပျမံ ခှဲခွားပွနျသညျ။ (စကားခပြျ ဤ မွနျမာဘာသာ ပွနျဆိုခကြျမှာ ဆီလြောျပွည့ျစုံခွငျး မရှိပါ။ ထို့ထကျ ပို၍ ကောငျးသော စကားလုံး ရှေးခယြျ စဉျးစား၍ မရတော့သဖွင့ျ ယခုကဲ့သို့ ဘာသာပွနျဆို ထားခွငျး ဖွဈပါသညျ။ အနကျသဘောကို ခွုံငုံမိစရေနျ အားထုတျ၍ အကဉြျးခြုပျ တငျပွပါမညျ။)

တိုကျရိုကျ အကွမျးဖကျမှု (Direct Violence) သညျ ထငျသာမွငျသာ ရှိသော အကွမျးဖကျမှုမြား ဖွဈသညျ။ ရုပျပိုငျး၊ စိတျပိုငျးဆိုငျရာ ထိခိုကျမှုမြား ဖွဈပေါျစသေည့ျ တိုကျခိုကျမှု၊ ညှဉျးပနျး နှိပျစကျမှု၊ သတျဖွတျမှု၊ နှုတျဖွင့ျစောျကားမှု အစရှိသော အကွမျးဖကျမှုမြား အားလုံးကို ဆိုလိုသညျ။ ဤ အကွမျးဖကျမှုမြိုးသညျ စဈမကျကာလ အတှငျး၌ သာမက စဈမဲ့ကာလ အတှငျးတှငျလညျး ဖွဈပကြျလေ့ရှိသညျ။ ဥပမာ အနဖွေင့ျ ပွဆိုရလြှငျ အမရေိကနျ – အီရတျ စဈမကျ ပဋိပက်ခ အတှငျး၊ အမရေိကနျ စဈသား၏ လကျခကြျကွောင့ျ အပွဈမဲ့ အရပျသား ကလေးငယျ တဈဦး သဆေုံးခွငျးသညျ တိုကျရိုကျ အကွမျးဖကျမှု ဖွဈသညျ။ မကွာမီက ဖွဈပကြျခဲ့သော လကျပံတောငျး ကွေးနီမိုငျး ပဋိပက်ခ၌ ရဲဝနျထမျးမြားနှင့ျ တောငျသူတို့ ရုနျးရငျးဆနျခတျ ဖွဈရာတှငျ ရဲဝနျထမျး၏ လကျခကြျဖွင့ျ တောငျသူ ဒေါျခငျဝငျး သဆေုံးခွငျးသညျ တိုကျရိုကျ အကွမျးဖကျမှု ဖွဈသညျ။ အမရေိကနျ ပွညျထောငျစုတှငျ လူဖွူလူမဲ ကှဲပွားမှုကွောင့ျ လူဖွူက လူမဲကို နှိပျစကျခွငျး သို့မဟုတျ လူမဲက လူဖွူကို ရနျစောငျ တိုကျခိုကျခွငျးသညျ တိုကျရိုကျ အကွမျးဖကျမှုပငျ ဖွဈသညျ။

အုံလိုကျကငြျးလိုကျ အကွမျးဖကျမှု (Structural Violence) မှာ အတောျပငျ ကယြျပွန့ျသော သဘောကို ဆောငျ၏။ ဆငျးရဲနှမျးပါးမှု၊ ဆာလောငျမှတျသိပျမှု၊ ဖိနှိပျခံရမှု၊ ဇာတိ ပုည ဂုဏျမာန ခှဲခွားမှုတို့ ပါဝငျသညျ။ ဥပမာ အနဖွေင့ျ ပွဆိုရလြှငျ အမရေိကနျ – အီရတျ ပဋိပက်ခ အတှငျး အမရေိကနျ အစိုးရ ခမြှတျသော စီးပှားရေး ပိတျဆို့မှုမြားကွောင့ျ ပွညျတှငျး စီးပှားရေး ကဆြငျးပွီး အီရတျ ကလေးငယျမြား အစာရစော ကောငျးမှနျစှာ မရရှိတော့ သဖွင့ျ အာဟာရ ပွတျလပျ၍ သဆေုံးရခွငျးသညျ အုံလိုကျကငြျးလိုကျ အကွမျးဖကျမှု ဖွဈသညျ။ မွနျမာနိုငျငံ လကျပံတောငျး အရေးတှငျ မွယောသိမျးဆညျးမှုမြားကွောင့ျ ဒသေခံ တောငျသူတို့၏ အသကျမှေး ဝမျးကြောငျး လုပျငနျးမြား ပကြျစီးခွငျးသညျလညျး အုံလိုကျကငြျးလိုကျ အကွမျးဖကျမှုပငျ ဖွဈသညျ။ အမရေိကနျ ပွညျထောငျစုတှငျ လူဖွူ လူမဲ ပွူနာကွောင့ျ လူဖွူ ကွီးစိုးသော နရောတှငျ လူမဲမြား အလုပျအကိုငျ မရရှိခွငျး၊ လူမဲမြား လှှမျးမိုးသည့ျ နရောတှငျ လူဖွူမြား ခှဲခွား ဆကျဆံခံရခွငျးသညျ အုံလိုကျကငြျးလိုကျ အကွမျးဖကျမှုပငျ ဖွဈသညျ။

ဓလေ့ထုံးတမျး အကွမျးဖကျမှု (Cultural Violence) မှာ အထကျတှငျ ဆိုခဲ့ပွီးသော အကွမျးဖကျမှုမြား၏ မွဈဖြားခံရာ ဖွဈလသေညျ။ မုနျးတီးရှံ့ရှာမှု၊ စကျဆုပျမှု၊ ကွောကျရှံ့မှု၊ ယုံမှားသံသယ တို့ကို ဖွဈစသေော အပွုအမူ၊ အတှေးအခေါျ၊ အကငြ့ျအကွံတို့ကို ဆိုလိုခွငျး ဖွဈပသေညျ။ လူသားတို့၏ နထေိုငျမှု ဖွဈစဉျကို အပွောငျးအလဲ ဖွဈစသေည့ျ ဘာသာတရား၊ အယူဝါဒ၊ အနုပညာဖနျတီးမှု စသညျတို့မှ မွဈဖြားခံ၍ တိုကျရိုကျ အကွမျးဖကျမှုနှင့ျ အုံလိုကျကငြျးလိုကျ အကွမျးဖကျမှု ဖွဈစနေိုငျသည့ျ အမူအကငြ့ျ အားလုံးကို ဓလေ့ထုံးတမျး အကွမျးဖကျမှု စာရငျးသှငျးရမညျ ဖွဈပသေညျ။

ဥပမာ ဆိုရလြှငျ အမရေိကနျ – အီရတျ ပဋိပက်ခ အတှငျး အမြိုးဇာတိနှင့ျ အယူဝါဒ ကှာခွားခကြျကွောင့ျ ဖွဈပေါျလာသော သံသယစိတျသညျ ဓလေ့ထုံးတမျး အကွမျးဖကျမှု ဖွဈပွီး၊ ယငျးကွောင့ျ ဖွဈပေါျသည့ျ ညှဉျးပနျး နှိပျစကျမှု၊ သတျဖွတျမှုနှင့ျ ဝနျးရံ ပိတျဆို့ လုပျကွံခွငျးသညျ တိုကျရိုကျ အကွမျးဖကျမှုနှင့ျ အုံလိုကျကငြျးလိုကျ အကွမျးဖကျမှုမြား ဖွဈ၏။ မွနျမာနိုငျငံ လကျပံတောငျး အရေးတှငျ ဖွဈပေါျသည့ျ တရုတျလူမြိုး မုနျးတီး ဆန့ျကငြျရေး အမွငျသညျ ဓလေ့ထုံးတမျး အကွမျးဖကျမှု ဖွဈသညျ။ အမရေိကနျ ပွညျထောငျစုတှငျ လူဖွူ လူမဲ ကှဲပွားမှုကွောင့ျ လူမဲဆိုလြှငျ မူးယဈဆေးဝါး သုံးစှဲသူ၊ ရာဇဝတျကောငျ ဖွဈတနျခွေ ပို၍ မြားနိုငျသညျ ဟူသော အမွငျသညျလညျး ဓလေ့ထုံးတမျး အကွမျးဖကျမှုပငျ ဖွဈသညျ။ ဓလေ့ထုံးတမျး အကွမျးဖကျမှုသညျ မွငျတှေ့ရနျ မလှယျကူ သဖွင့ျ ကိုငျတှယျ ဖွရှေငျးရ ခကျသော အကွမျးဖကျမှု အမြိုးအစား ဖွဈသညျ။

ဂေါျလတနျ၏ ပဋိပက်ခ၊ အကွမျးဖကျမှုနှင့ျ ငွိမျးခမြျးရေး ဆိုငျရာ တွိဂံ သဘောတရားကို အသုံးပွုလြှငျ (၁) ဝိရောဓိ (၂) သဘောထား (၃) အပွုအမူ ဟူသော အကွောငျးတရား သုံးခုကွောင့ျ (၁) တိုကျရိုကျ အကွမျးဖကျမှု (Direct Violence)၊ (၂) အုံလိုကျကငြျးလိုကျ အကွမျးဖကျမှု (Structural Violence)၊ (၃) ဓလေ့ထုံးတမျး အကွမျးဖကျမှု (Cultural Violence) အကြိုးဆကျမြား ဖွဈပေါျလာကွောငျးကို ရှငျးလငျးစှာ မွငျတှေ့နိုငျမညျ ဖွဈသညျ။ ဤတွိဂံ သဘောတရားကို (၁) ငွိမျးခမြျးရေး ဖနျတီးခွငျး (Peacemaking) (၂) ငွိမျးခမြျးရေး ထိနျးသိမျးခွငျး (Peacekeeping) (၃) ငွိမျးခမြျးရေး တညျဆောကျခွငျး (Peacebuilding) လုပျငနျးစဉျမြားကို ဆောငျရှကျရာ၌ ထည့ျသှငျး အသုံးခနြိုငျပါသညျ။

၈။ ဂေါျလတနျ၏ အနိဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေးနှင့ျ ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး အယူအဆ

ငွိမျးခမြျးရေးနှင့ျ သကျဆိုငျသော သဘောတရား အမြိုးမြိုး ကှဲလှဲကွောငျးကို အထကျတှငျ ဆိုခဲ့ပွီး ဖွဈသညျ။ ဂေါျလတနျက ထိုသဘောတရား အမွငျ အမြိုးမြိုးကို ခွုံငုံ သုံးသပျကာ (၁) အနိဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး (Negative Peace) နှင့ျ (၂) ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး (Positive Peace) ဟု နှဈမြိုး စိတျပိုငျးလိုကျ၏။ ဂေါျလတနျ၏ ငွိမျးခမြျးရေး အမွငျတှငျ အစဉျအလာ အယူအဆ ဖွဈသည့ျ စဈမကျ ကငျးမဲ့ခွငျး သာမက ရောဂါဘယ ကငျးဝေးခွငျး၊ ဆငျးရဲနှမျးပါးမှု ပပြောကျခွငျး စသညျတို့ကိုပါ ထည့ျသှငျး စဉျးစားပါသညျ။

ဂေါျလတနျ၏ အလိုအရ အနိဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး ဟူသညျမှာ စဈမကျ ပဋိပက်ခ ကငျးဝေးခွငျး၊ သှေးထှကျသံယိုဖွဈမှု ကငျးမဲ့ခွငျး၊ တိုကျရိုကျ အကွမျးဖကျမှုနှင့ျ အုံလိုကျကငြျးလိုကျ အကွမျးဖကျမှု ကငျးစငျခွငျး ဖွဈသညျ။ ငွိမျဝပျပိပွားရေး သဘောလှှမျးသည့ျ အနိဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေးကို ညှိနှိုငျး ဆှေးနှေးခွငျးဖွင့ျ သောျလညျးကောငျး၊ စဈမကျ အငျအား၊ စီးပှားရေး အငျအားဖွင့ျ ကှပျညှပျ၍ သောျလညျးကောငျး ရယူနိုငျသညျ။ ငွိမျးခမြျးရေး ရယူပုံ အမွငျ အမြိုးမြိုး ကှဲပွားခွငျးကို အထကျတှငျ ဆိုခဲ့ပွီး ဖွဈ၍ ထပျမံ မဆိုတော့ပွီ။

ဥပမာ အနဖွေင့ျ ပွဆိုရလြှငျ ကုလသမဂ်ဂ ငွိမျးခမြျးမှု ထိနျးသိမျးရေး လှုပျရှားမှုမြား၏ ဦးတညျ ရညျရှယျခကြျကို လေ့လာပါက အနိဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေးကို အဆောတလငြျ တညျဆောကျ၍ စဈမကျ ပဋိပက်ခ ဖွဈပှားမှုကို ထိနျးခြုပျခွငျး ဖွဈကွောငျး တှေ့ရမညျ ဖွဈသညျ။ မွနျမာနိုငျငံ မွဈဝကြှနျးပေါျ ဒသေတှငျ ဖွဈပှားခဲ့သော တပျမတောျနှင့ျ ကှနျမွူနဈ စဈမကျ ပဋိပက်ခတို့တှငျ တပျမတောျ အနဖွေင့ျ ကှနျမွူနဈ တပျဖှဲ့မြားကို အလဲထိုး၍ နယျမွေ စိုးမိုးရေး၊ လုံခွုံရေးနှင့ျ အမိန့ျအာဏာကို တညျဆောကျနိုငျခဲ့ခွငျးကွောင့ျ စဈမကျကငျးမဲ့သော အနိဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေးကို တညျဆောကျနိုငျခဲ့သညျ။ ယခုအခါ ပွညျထောငျစု မွနျမာနိုငျငံတောျ အစိုးရနှင့ျ လူမြိုးစု လကျနကျကိုငျ၊ နိုငျငံရေး အငျအားစုမြား ဆှေးနှေးနသေည့ျ ငွိမျးခမြျးရေး ဆှေးနှေးပှဲ၏ ကနဦး ရညျမှနျးခကြျ ဖွဈသည့ျ အပဈအခတျ ရပျစဲရေးမှာ အနိဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး ဖွဈသညျ။

တဈဖနျ ဂေါျလတနျက ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး၏ သဘောကို ထပျမံ ဖှင့ျဆိုပွနျ၏။ ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး သညျ စဈမကျ ကငျးရှငျးခွငျး၊ ရောဂါဘယ ကငျးဝေးခွငျး၊ လုံခွုံ တညျငွိမျမှု ရှိခွငျး သာမက အေးခမြျး ဖှံ့ဖွိုးခွငျး၊ တောျတည့ျ ကောငျးမှနျသည့ျ တရားဥပဒေ စိုးမိုးခွငျး ဟူသော သဘောမြား ပါဝငျသည့ျ ထူးမွတျသော ငွိမျးခမြျးခွငျးကို ဆိုလိုပသေညျ။ ဂေါျလတနျက ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး သညျ လူသားတို့၏ အသကျ အိုးအိမျ စညျးစိမျ လုံခွုံရေး၊ တရား မြှတမှု ရှိရေးကို ရှေးရှုထားပွီး၊ လူသားတိုငျး ရရှိအပျသော ငွိမျးခမြျးရေး ဖွဈကာ ခှင့ျတူ ညီမြှမှုဖွင့ျ တညျဆောကျရမညျ ဟု ဆို၏။

ခှင့ျတူညီမြှခွငျး ဆိုသညျမှာ လူ့အဖှဲ့အစညျးတှငျ တှယျငွိနသေည့ျ မကောငျးသော အပွုအမူ၊ မသင့ျသော အတှေးအမွငျ၊ မမွတျသော အလေ့စရိုကျ၊ မလြောျသော လူ့အဖှဲ့အစညျး စညျးမဉြျးမြားကို ပွုပွငျ ပွောငျးလဲ ကြောျလှှားခွငျး ဖွဈသညျ ဟု ဂေါျလတနျက ဆိုသညျ။ တနညျးဆိုရလြှငျ အသားအရောငျ၊ အသကျအရှယျ၊ လိငျသဘာ၀ စသည့ျ ခပျသိမျးသော ခှဲခွားဆကျဆံမှုမြား၊ အထူးထူးသော အကွမျးဖကျမှုမြားကို အမွဈလှနျ ပွောငျးလဲကာ လူမှု အနိဌာရုံမြား ကငျးစငျ၍ သာယာဝပွောပွီး တရားမြှတသော လူ့ဘောငျသဈသညျ ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး ပနျးတိုငျ ဖွဈပေ၏။

ဥပမာ အနဖွေင့ျ ဆိုရလြှငျ ကုလသမဂ်ဂ ထောငျစုနှဈ ရညျမှနျးခကြျ ပနျးတိုငျမြားသညျ ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး သဘောဆောငျသည့ျ ငွိမျးခမြျးရေး လမျးစဉျ ဖွဈသညျ။ မွနျမာနိုငျငံသားတို့ အလိုရှိ၊ တောင့ျတသော ဖှံ့ဖွိုးရေး၊ လူ့အခှင့ျအရေး ရရှိရေး၊ ဒီမိုကရစေီ နညျးကြ အုပျခြုပျရေး စနဈ ပေါျထှနျးရေး စသညျတို့သညျ ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး လိုအပျခကြျ ဖွဈပသေညျ။ မွနျမာနိုငျငံတှငျ လကျရှိ ဆောငျရှကျနသေော ငွိမျးခမြျးရေး ဆှေးနှေးပှဲမှ တဈဆင့ျ အပဈအခတျ ရပျစဲရေး စာခြုပျကို အောငျမွငျစှာ ခြုပျဆိုနိုငျပွီး၊ စာခြုပျ မကြိုး မပေါကျရလအေောငျ နှဈဦးနှဈဘကျ ထိနျးသိမျးနိုငျလြှငျ ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး လမျးကွောငျးသို့ ဦးတညျရနျ အခွအေနေ ပေါျထှနျးလာမညျ ဟု ယူဆမိသညျ။
အနိဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေးနှင့ျ ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး သဘောတရားတို့၏ အသုံးဝငျမှု၊ လကျတှေ့ကမြှုကို ဆနျးစဈသည့ျ အမွငျမြား ရှိသညျကို အသိအမှတျ ပွုရမညျ ဖွဈပါသညျ။ အထူးသဖွင့ျ တရားမြှတမှုကို ဦးတညျသည့ျ ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး သညျ လကျတှေ့ကသြော အမွငျမဟုတျ၊ စိတျကူးယဉျ ဝါဒ သာ ဖွဈခြသေညျ ဟု အခိုငျအမာ ဆိုသူတို့ အမွောကျအမွား ရှိပါသညျ။ ဤအမွငျကို စှဲကိုငျသူတို့က ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး သညျ လကျတှေ့ အခွအေနနှေင့ျ ကငျးကှာနသေော အယူအဆ ဖွဈသညျဟု ယူဆကွသညျ။

အခြို့ ပညာရှငျမြားက လကျတှေ့ နိုငျငံရေးတှငျ လူမှုရေး၊ စီးပှားရေး၊ နိုငျငံရေး အခှင့ျအရေးမြား တနျးတူညီမြှ ရယူပိုငျဆိုငျခှင့ျ ကှာဟခကြျနှင့ျ လူသားတို့၏ ကွမျးတမျးသော ဗီဇစရိုကျ ထကွှခွငျးကွောင့ျ စဈမကျ ပဋိပက်ခ အခြိနျမရှေး ဖွဈပှားနိုငျခွငျးကွောင့ျ ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေးကို မညျသည့ျ အခါတှငျမြှ မရနိုငျဟု ယူဆကွသညျ။ ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး အတှကျ လဖေမျး ဒနျးစီးမည့ျ အစား လကျနကျ အငျအား၊ စီးပှားရေး အငျအားဖွင့ျ အာဏာ ခြိနျခှငျလြှာကို ထိနျးညှိမှသာလြှငျ ငွိမျဝပျပိပွားသော ငွိမျးခမြျးရေးကို ထိနျးသိမျးနိုငျမညျ ဟု ဆိုကွသညျ။

စငျစဈ ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး ဝါဒီတို့ အဆိုပွုသည့ျ တရားမြှတခွငျး ဆိုသည့ျမှာ အဓိပ်ပာယျ မပွတျသားသော သဘော ဖွဈသညျ။ မည့ျသည့ျ တရားမြှတခွငျး၊ မညျသူ အတညျပွုသည့ျ တရားမြှတခွငျးကို ဆိုလိုသနညျး ဟု စောကွောလြှငျ အမယျဘုတျ၏ ခညြျခငျ ဖွဈသှားပလေိမ့ျမညျ။ လကျတှေ့တှငျ တရားမြှတမှု ဆိုသညျမှာ အနိုငျရသူတို့၏ လကျတှငျသာ ရှိသညျ မဟုတျလော။ အထူးသဖွင့ျ ပဋိပက်ခ ဖွဈစဉျတှငျ ထိပျတိုကျ ဆုံသူတိုငျးသညျ တရားမြှတမှု မရှိခွငျးကို ခံစားနကွေရသညျ ဟု အမွဲတစေ ထငျမွငျကွသဖွင့ျ နှဈဦး ဘဘောတူ လကျခံနိုငျသည့ျ တရားမြှတမှု ဆိုသညျမှာ လုပျယူထားရသည့ျ အပေးအယူ ညှိနှိုငျးမှုသာ ဖွဈသညျ။

စာရေးသူ၏ အမွငျအရ လူသားတို့တှငျ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ရှိနသေမြှ ကာလပတျလုံး အကွှငျးမဲ့ ငွိမျးခမြျးခွငျးကို ရနိုငျမညျ မဟုတျဟု ယူဆပါသညျ။ မောဟ လှှမျး၍ ပေါျပေါကျလာသော လောဘ၊ ဒေါသကွောင့ျ ဖွဈပှားသည့ျ စဈမကျ ပဋိပက်ခကို အပွီးတိုငျ ဆုံးခနျးသတျရနျ ဖွဈနိုငျမညျ မဟုတျဟု ယူဆပါသညျ။ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ကွောင့ျ ဖွဈပေါျလာသည့ျ တိုကျရိုကျ အကွမျးဖကျမှု၊ အုံလိုကျကငြျးလိုကျ အကွမျးဖကျမှုတို့ကို အငွငျးပှားသူ နှဈဦးနှဈဘကျ လကျခံနိုငျသော တရားမြှတမှုဖွင့ျ ပွလေညျအောငျ ဖွရှေငျးရနျ ခဲယဉျးမညျ မဟုတျသောျလညျး ဓလေ့ထုံးတမျး အကွမျးဖကျမှုကို တိုကျဖကြျရနျမှာ အတောျပငျ ခဲယဉျးမညျ ဖွဈပသေညျ။

၉။ ငွိမျးခမြျးရေး သဘောတရားမြား

စဈမကျ ပဋိပက်ခ ဆိုငျရာ သဘောတရားတို့ကို အကဉြျးခြုပျ ဖောျပွပွီး ဖွဈသဖွင့ျ ငွိမျးခမြျးရေးနှင့ျ စပျလဉြျးသည့ျ အယူအဆမြား အနကျမှာ ထငျရှားသည့ျ သဘောတရား အခြို့ကို ထုတျနုတျ ဖောျပွပါမညျ။ ဦးစှာ နိုငျငံတကာ တညျငွိမျမှု၊ ကမ်ဘာ့ ငွိမျးခမြျးရေး ဆိုငျရာ အကွောငျးအရာမြားကို ဖောျပွပွီး၊ ပွညျတှငျးနှင့ျ လူ့အဖှဲ့အစညျး ဆိုငျရာ ငွိမျးခမြျးရေး အမွငျမြားကို အတိုခြုဉျး၍ ဆှေးနှေးပါမညျ။

စဈမကျပဋိပက်ခနှင့ျ ငွိမျးခမြျးရေး သဘောတရားတို့သညျ အပွနျအလှနျ ဖွောင့ျဖွောင့ျကွီး ဆန့ျကငြျလကြျ ရှိ၏။ လူ့အဖှဲ့အစညျး ပေါျပေါကျခြိနျမှ စတငျခဲ့သော စဈမကျ ပဋိပက်ခကွောင့ျ သတ်တန်တရကပျကွီး အကွိမျကွိမျ သင့ျခဲ့ပွီးနောကျတှငျ လူသားတို့သညျ စဈမကျ ပဋိပက်ခ မဖွဈမီက ၎င်းငျးတို့ ရရှိခဲ့သော တညျငွိမျခွငျး၊ လုံခွုံခွငျး အစရှိသည့ျ သဘောလှှမျးသည့ျ ငွိမျးခမြျးရေး ရရှိရနျ နညျးလမျးမြား ရှာဖှခေဲ့လေ၏။ ငွိမျးခမြျးရေးကို အနကျ အမြိုးမြိုး ဖှင့ျဆိုခဲ့ကွလေ၏။ ငွိမျးခမြျးရေး သဘောတရားမြားသညျ လူ့ယဉျကြေးမှု သမိုငျး ခတျေစနဈ၏ လိုအပျခကြျ အရ ပွောငျးလဲခဲ့လေ၏။

တရုတျ သုခမိနျ လောငျစှတျ (လောငျဇူး) က စဈမကျပဋိပက်ခဖွင့ျ ငွိမျးခမြျးရေး မရနိုငျ။ ရကေဲ့သို့ တညျငွိမျ၍ တညျရှိမှု ပွောငျးလဲလှယျမှု၊ လကေဲ့သို့ ဖွန့ျကွကျ လှုပျရှားနိုငျခွငျးသညျ ငွိမျးခမြျးရေး ဖွဈသတညျး ဟု ဒူန ပညာရှငျ ပီပီ မိန့ျလေ၏။ တဈဖနျ တရုတျ သုခမိနျ ကှနျဖွူးရှပျက ဟနျခကြျညီမြှအောငျ ထိနျးသိမျးခွငျး၊ လိုကျလြောညီထှေ ဖွဈအောငျ ပွငျဆငျခွငျးသညျ ငွိမျးခမြျးရေး ဖွဈသညျ ဟု ဆိုပွနျ၏။

ဒတျခြျ သုခမိနျ စပငျနိုဇာ၏ ငွိမျးခမြျးရေး သဘောတရားမှာ အတောျပငျ စိတျကူးယဉျ ဆနျ၏။ သူက ငွိမျးခမြျးရေး ဟူသညျကား စဈမကျ ပဋိပက်ခ ကငျးမဲ့ခွငျး ဟူသည့ျ သဘောကိုသာ ဆိုလိုသညျ မဟုတျ၊ စာရိတ်တ ဖွူစငျခွငျး၊ နှလုံးရညျ ပွည့ျဝခွငျး၊ သဒ်ဓါထကျသနျခွငျး၊ ယုံကွညျမှု ပွည့ျဝခွငျး၊ တရားမြှတမှု ဟူသည့ျ အကောငျးတကာ့ အကောငျးဆုံးသော သဘောတရားမြား စုဝေးရာ အမွိုကျဓာတျကွီး ဖွဈခြသေတညျး ဟူ၏။ အရစ်စတိုတယျကမူ လိုအပျလာလြှငျ စဈမကျဆငျနှဲမှသာ ငွိမျးခမြျးရေးကို ရနိုငျမညျ ဟု ဆိုပွနျသညျ။

ဘီစီ ၂ ရာစု ရိုမနျ-ကာသေ့ဂြျ တို့၏ ပြူးနဈ စဈပှဲမြား အပွီးတှငျ ကာသေ့ဂြျမွို့ကို မှမှကွအေောငျ ခြမှေုနျးပွီး၊ အသဈ တဈဖနျ တညျထောငျခွငျး မပွုနိုငျစရေနျ မွပွေငျကို ဆားဖွင့ျ သိပျ၍ အရာခပျသိမျး ပကြျစီးအောငျ ဖနျတီးကာ ရနျမီး အပွီးသတျ ခြုပျငွိမျးအောငျ စီမံ၍ ကာသေ့ဂြျ ငွိမျခမြျးရေး (Carthaginian Peace) ဟု အမညျတှငျသည့ျ စဈမကျပဋိက်ခ ခြုပျငွိမျးသော ငွိမျးခမြျးခွငျး သဘောဆောငျသည့ျ ခတျေကွီးကို ဖနျတီးခဲ့ကွဖူးသညျ။

စဈမကျအငျအားဖွင့ျ ကြူးကြောျရနျသူကို တှနျးလှနျခွငျး၊ တညျငွိမျမှုကို ကာကှယျခွငျး ဟူသည့ျ သဘော စိုးမိုးသည့ျ အလကျဇနျးဒွီးယား ငွိမျးခမြျးရေးခတျေ (Alexandrian Peace) လညျး ထှနျးကားဖူး၏။ တဖနျ ခရဈယာနျ သူတောျစငျ သွဂတျစတငျး၏ တရားသော စဈဝါဒ (Just War) ကို အခွပွေုသည့ျ ငွိမျဝပျပိပွားသော သွဂတျစတငျး ငွိမျးခမြျးရေး (Augustine Peace) သဘောလညျး ပေါျဖူး၏။ ထို့နောကျ နိုငျငံ အသီးသီး၏ အခြုပျအခွာ အာဏာပိုငျဆိုငျမှုနှင့ျ လုံခွုံရေးကို အခွခေံသော ဝကျဈဖေ့လယနျ စာခြုပျပါ ငွိမျခမြျးရေး (Westphalian Peace) လညျး တညျခဲ့ဖူး၏။

ထိုမှတဖနျ ဗွိတိသြှ အငျပါယာ၏ ကိုလိုနီ ကုနျသှယျရေး အတှကျ ရကွေောငျး ပိုကျနကျ လှှမျးမိုးရနျ စဈမကျ အငျအားကို အသုံးပွု၍ စတငျရာမှ ထိနျးခြုပျ ကိုလိုနီ နယျပယျမြား တညျငွိမျရေးကို ရှေးရှုသော ဘရဈတနျးနီးယား ငွိမျးခမြျးရေးခတျေ (Pax Britannia) လညျး ပေါျထှနျးဖူး၏။ ပထမ ကမ်ဘာစဈ အပွီး ပါရီ ငွိမျးခမြျးရေး စာခြုပျ ခြုပျဆို ပွီးနောကျတှငျ မဟာမိတျ အငျအားကွီး နိုငျငံမြား ကွီးစိုးသည့ျ ဒီမိုကရစေီနှင့ျ စုပေါငျး လုံခွုံရေး ကိစ်စမြားကို ရှေ့တနျးတငျသည့ျ ငွိမျးခမြျးရေး အယူအဆ ထှနျးကားပွနျသညျ။

ထို့နောကျတှငျ ကုလသမဂ်ဂ ဖှဲ့စညျးပွီး စဈမကျ ကငျးဝေးရေး၊ နိုငျငံတကာ ပူးပေါငျး ဆောငျရှကျရေး၊ စုပေါငျး လုံခွုံရေး၊ တရားမြှတမှု၊ လဈဘရယျ ငွိမျးခမြျးရေးနှင့ျ ဒီမိုကရစေီ ထှနျးကားရေး၊ လှတျလပျသော ကူးသနျး ရောငျးဝယျမှု ဖှံ့ဖွိုးရေး၊ လူ့အခှင့ျအရေးနှင့ျ တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေးတို့ကို အခွခေံသည့ျ ငွိမျးခမြျးရေး ထှနျးကားလာ၏။ စငျစဈ ကုလသမဂ်ဂ လုံခွုံရေးကောငျစီကို အငျအားကွီး နိုငျငံမြားဖွင့ျ ဖှဲ့စညျးထားဖွင့ျ ဖွဈသဖွင့ျ ဤငွိမျးခမြျးရေးမှာလညျး အငျအားကွီး နိုငျငံတို့ အနဖွေင့ျ စဈမကျနှင့ျ စီးပှားရေး အငျအားကို အသုံးပွု၍ ကွီးစိုး ခယြျလှယျသည့ျ ငွိမျးခမြျးရေးသာ ဖွဈသညျ။

ပစက်ခကာလတှငျ ထငျရှားသော ငွိမျးခမြျးရေး အယူအဆ နှဈခုမှာ ရီးယဲလဈ (လကျသဈဝါဒီ) ငွိမျးခမြျးရေး (Neo-Realist Peace) နှင့ျ လဈဘရယျ (လကျသဈဝါဒီ) ငွိမျးခမြျးရေး (Neo-Liberal Peace) ဖွဈသညျ။ ရီးယဲလဈ (လကျသဈဝါဒီ) ငွိမျးခမြျးရေး (Neo-Realist Peace) သညျ နိုငျငံ၏ အခြုပျအခွာကို ဗဟိုပွုသည့ျ ငွိမျးခမြျးရေး ဖွဈသညျ။ ဇမ်ဗူပတိ ဧကရာဇာ အုပျခြုပျရေး စနဈကငျးမဲ့ခွငျး ဟူသည့ျ အမွငျကို အခွခေံ၍ မိမိ၏ အခြုပျအခွာ အာဏာ တညျတံ့ရေး၊ လုံခွုံ လှတျလပျရေးကို ဦးစားပေးသော ငွိမျးခမြျးရေးကို ထိနျးသိမျးရာတှငျ စဈမကျနှင့ျ စီးပှားရေး သွဇာ အာဏာကို လကျကိုငျ အသုံးပွုသညျ။

စဈမကျ အငျအားဖွင့ျ နိုငျငံမြား အကွားရှိ သွဇာ အာဏာ ခြိနျခှငျလြှာကို တည့ျမတျရနျ အားထုတျလေ့ ရှိသညျ။ အငျအားကွီး နိုငျငံမြား အနဖွေင့ျ စဈရေးနှင့ျ စီးပှားရေး အရှိနျအဝါကို အသုံးပွု၍ အငျအား နညျးပါးသော နိုငျငံမြား၏ ရနျလိုမှုကို ထိနျးခြုပျနိုငျလြှငျ ငွိမျးခမြျးရေးကို ထိနျးသိမျးနိုငျမညျ ဟု ယူဆကွသညျ။ တနညျးဆိုရသောျ ခတျေသဈ ရီးယဲလဈ ငွိမျးခမြျးရေးသညျ လကျနကျအငျအားကို အသုံးပွု၍ တနျခိုးအာဏာ ဟနျခကြျကို ထိနျးညှိကာ တညျဆောကျထားသော နိုငျရာစား ငွိမျးခမြျးရေး ဝါဒသာ ဖွဈသညျ။

စဈအေးတိုကျပှဲ (Cold War) ပွီးဆုံးပွီး နောကျတှငျ ခတျေသဈ လဈဘရယျ ငွိမျးခမြျးရေး အမွငျ အားကောငျးလာလေ၏။ ခတျေသဈ လဈဘရယျ ငွိမျးခမြျးရေး (Neo-Liberal Peace) သညျလညျး နိုငျငံ၏ အခြုပျအခွာကို အခွပွေုသည့ျ ငွိမျးခမြျးရေး အယူအဆပငျ ဖွဈသညျ။ လိုရငျးကို ဆိုရလြှငျ အရငျးရှငျ စီးပှားရေး စနဈနှင့ျ ဒီမိုကရစေီ ပေါငျးစပျခွငျး၏ ရလဒျမှာ ခတျေသဈ လဈဘရယျ ငွိမျးခမြျးရေး ဖွဈသတညျး။

နိုငျငံ အခငြျးခငြျး ပူးပေါငျး ဆောငျရှကျခွငျးဖွင့ျ ရရှိမည့ျ ခစြျကွညျ ရငျးနှီးမှု၊ တဈနိုငျငံနှင့ျ တဈနိုငျငံ အပွနျအလှနျ အမှီသဟဲ ပွုမှုနှင့ျ ကူးသနျး ရောငျးဝယျရေး ဖှံ့ဖွိုးလာလြှငျ စဈမကျ ပဋိပက်ခကို ရှောငျလှှဲနိုငျပွီး တညျငွိမျ လုံခွုံမှု ရှိသော ငွိမျးခမြျးရေးကို တညျဆောကျနိုငျလိမ့ျမညျဟု လဈဘရယျတို့က အခိုငျအမာ ယူဆကွသညျ။ ယူဆသည့ျ အတိုငျးပငျ ဥရောပသမဂ်ဂ တညျထောငျနိုငျခဲ့ပွီး အဖှဲ့ဝငျ နိုငျငံမြား အခငြျးခငြျး ကူးသနျး ရောငျးဝယျ ဖောကျကားရေး ထှနျးကားအောငျ စီမံနိုငျသဖွင့ျ စဈမကျပဋိပက်ခကို ရှောငျလှှဲနိုငျသည့ျ လမျးကွောငျးထကျသို့ ရောကျရှိခဲ့လေ၏။

သာဓက အနဖွေင့ျ ဆိုရလြှငျ ဥရောပသမဂ်ဂ အဖှဲ့ဝငျ နိုငျငံမြား ဖွဈသည့ျ ပွငျသဈနှင့ျ ဂြာမနီ သညျ ကမ်ဘာ့ ရနျဘကျ နိုငျငံမြား ဖွဈခဲ့ဖူးကွသောျလညျး စီးပှားရေး အပွနျအလှနျ အပွနျအလှနျ အမှီသဟဲ ဖွဈထှနျးပွီးနောကျတှငျ အတိတျ ရနျငွိုးကို သငျပုနျးခွကော ပွလေညျ ငွိမျးခမြျးသည့ျ ဆကျဆံရေးကို တညျဆောကျနိုငျခဲ့လေ၏။ လဈဘရဈ ငွိမျခမြျးရေး စိုးမိုးသည့ျ နိုငျငံတို့သညျ ယငျးတို့၏ လုံခွုံရေး၊ ငွိမျးခမြျးရေးကို ထိပါးနိုငျသညျဟု ယူဆရဖှယျ ရှိသည့ျ အကြိုးတူ စီးပှားဖကျ မဟုတျသော နိုငျငံမြား၏ ထိပါးမှု၊ တနျခိုးအာဏာ မွင့ျတကျလာခွငျးကို ထိနျးညှိရာတှငျ စီးပှားရေး၊ သံတမနျရေး၊ စဈရေးဖွင့ျ ကှပျညှပျကာ တုံ့ပွနျကွစမွဲ ဖွဈသညျ။ သို့ဖွဈ၍ လဈဘရယျ ငွိမျးခမြျးရေးမှာလညျး ကွီးနိုငျငယျညှဉျး သဘောဆောငျသည့ျ ငွိမျးခမြျးရေးသာ ဖွဈသညျ။

သို့ဖွဈလြှငျ အဘယျ ငွိမျးခမြျးရေးသညျ စဈမှနျသော တောျတည့ျ ကောငျးမှနျသော ငွိမျးခမြျးရေး ဖွဈသနညျးဟု စောကွောဖှယျရာ ရှိ၏။ ခတျေသဈ ရီးယဲလဈ ငွိမျးခမြျးရေး (Neo-Realist Peace) နှင့ျ ခတျေသဈ လဈဘရယျ ငွိမျးခမြျးရေး (Neo-Liberal Peace) နှဈမြိုးလုံးမှာ အငျအားကွီး နိုငျငံတို့က ယငျးတို့၏ အကြိုး စီးပှားကို စောင့ျရှောကျရနျ စီးပှားရေးအငျအား၊ လကျနကျအငျအားဖွင့ျ ကမ်ဘာ့လုံခွုံရေး စဈမကျပဋိပက်ခ လြော့ပါးအောငျ ထိနျးသိမျးခွငျးသာ ဖွဈသညျ။

ဤ ငွိမျးခမြျးရေး အမွငျနှဈရပျလုံးသညျ နိုငျငံ လုံခွုံရေးကို ဦးစားပေး ဗဟိုပွုသည့ျ ဗိုလျကြ စိုးမိုးသော အသှငျကို ဆောငျသည့ျ ငွိမျးခမြျးရေး အမွငျမြား ဖွဈပွီး နိုငျငံအတှငျး နထေိုငျကွသော လူသားတို့၏ လုံခွုံရေး၊ အခှင့ျအရေး၊ လှတျလပျခွငျးနှင့ျ တရားမြှတမှုကို ဆောငျရှကျရာတှငျ ကန့ျသတျခကြျမြား ရှိနဆေဲ ဖွဈသညျ။ သို့ဖွဈ၍ လှတျလပျ တရားမြှတမှုကို ဦးတညျသည့ျ ငွိမျးခမြျးရေး အယူအဆသဈသညျ ယခုအခါတှငျ ပေါျထှနျး အားကောငျးစ ပွုလာပွီ ဖွဈသညျ။

ပစက်ခ ကမ်ဘာ့ငွိမျးခမြျးရေး နယျပယျတှငျ ခတျေသဈ လဈဘရယျ ငွိမျးခမြျးရေး (Neo-Liberal Peace) သညျ ဦးဆောငျ သဘောတရား အဖွဈ ခိုငျခိုငျမာမာ ရပျတညျလကြျ ရှိပွီး၊ ခတျေသဈ ရီးယဲလဈ ငွိမျးခမြျးရေး (Neo-Realist Peace) မှာလညျး ခိုငျမာဆဲ ဖွဈသညျ။ သို့စမေူ ပိုမို ကောငျးမှနျသည့ျ လှတျလပျ တရားမြှတမှုကို ဦးတညျသည့ျ ငွိမျးခမြျးရေးကို ဦးတညျရမညျသာ ဖွဈသညျ။

အထကျတှငျ ဆိုခဲ့သညျမှာ ထငျရှားသော ငွိမျးခမြျးရေး အယူအဆမြား ဖွဈပွီး ဒသေ၊ ပယောဂကွောင့ျ အမွငျ အမြိုးမြိုး အဖုံဖုံ ကှဲပွားမညျမှာ မုခပြငျ ဖွဈသညျ။ စဈမကျ ပဋိပက်ခကို အနကျဖှင့ျဆိုရနျ လှယျကူသောျလညျး ငွိမျးခမြျးရေးကို အနကျ ဖှင့ျဆိုရနျ မလှယျခြေ။ ငွိမျးခမြျးရေး ဟူသညျမှာ အဘယျနညျး ဟူသည့ျ မေးခှနျး အတှကျ ပွီးပွည့ျစုံသော အဖွေ မရှိခြေ။ လူ့အဖှဲ့အစညျး၊ လူသားတို့၏ လိုအပျခကြျ (Needs) နှင့ျ လိုအငျဆန်ဒ (Wants) ကှဲပွားမှုကွောင့ျ ငွိမျးခမြျးရေးမှာ ကှဲပွားနမေညျ ဖွဈသညျ။ ဥပမာ ဆိုရလြှငျ လူမှုရေး၊ စီးပှားရေး ကောငျးမှနျသည့ျ နောျဝေးနိုငျငံမှ လူတဈဦးက ငွိမျးခမြျးရေး ဟူသညျ တရားမြှတမှု ရှိခွငျး ဟု ယူဆခြိနျတှငျ အီရတျနိုငျငံမှ လူတဈဦး အတှကျ ငွိမျးခမြျးရေး ဟူသညျမှာ အသကျအန်တရာယျ ကငျးဝေးခွငျး ဖွဈပလေိမ့ျမညျ။

အတိုခြုဉျး၍ ဆိုရလြှငျ ငွိမျးခမြျးရေး ဆိုငျရာ အနကျဖှင့ျဆိုခကြျသညျ ဇာတိ၊ ပုည၊ ဂုဏျမာနနှင့ျ ရမွေေ သဘာဝကို အမှီပွု၍ အပွောငျးအလဲ ဖွဈပေါျလကြျ ရှိပသေညျ။ ကဗြာဆနျဆနျ ဆိုလြှငျမူကား ငွိမျးခမြျးရေး ခြိုးငှကျသညျ ကွည့ျသူ၏ အမွငျပေါျ မူတညျ၍ အရောငျ ပွောငျးလဲနိုငျပါသညျ။ ငွိမျးခမြျးရေး ခြိုးငှကျ၏ အရောငျတှငျ သှေးရောငျ မစှနျးထငျအောငျ ခတျေစနဈဖွင့ျ ကိုကျညီမည့ျ နညျးလမျးမြား ရှေးခယြျကာ လကျတှေ့ အသုံးပွုကွလြှငျ လှတျလပျ တရားမြှတမှုကို အခွခေံသော ငွိမျးခမြျးရေးကို လူသားတိုငျး ရမညျမှာ မလှဲပငျ ဖွဈသညျ။ ထိုသို့ ဆောငျရှကျရာတှငျ လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျ (Human Security) ကို ထည့ျသှငျး အသုံးပွုရမှာသာ ရရှေညျ တညျတံ့ ခိုငျမွဲသော ငွိမျးခမြျးရေးကို တညျဆောကျနိုငျမညျ ဖွဈ၏။ ဆကျလကျ ဖောျပွမည့ျ မွနျမာနိုငျငံနှင့ျ ငွိမျးခမြျးရေး ကဏ်ဍတှငျ လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျ အကွောငျးကို ပငြျးရိဖှယျ မဖွဈရလအေောငျ မကဉြျးမကယြျ ဆှေးနှေးမညျ ဖွဈသညျ။

၁၀။ မွနျမာနိုငျငံနှင့ျ ငွိမျးခမြျးရေး

စဈမကျပဋိပက်ခ ဖွဈစဉျတှငျ အငွငျးပှားဖှယျဖွဈသောျလညျး အရေးပါသော အခကြျတဈခုမှာ စဈမကျ ပဋိပက်ခမှ ရရှိသည့ျ အကြိုးအမွတျကို မညျသူ ခံစားပိုငျခှင့ျ ရှိသနညျး ဟူသော မေးခှနျးဖွဈသညျ။ ငွိမျးခမြျးရေး ဖွဈစဉျတှငျ အရေးပါသည့ျ အခကြျမှာ ငွိမျးခမြျးရေး ဟူသညျမှာ ပကြျစီးလှယျ ကြိုးပဲ့လှယျသော အသှငျကို ဆောငျသညျ ဟူသော အခကြျပငျ ဖွဈသညျ။

၂၀၁၁ ခုနှဈတှငျ ပွညျထောငျစုသမ်မတ မွနျမာနိုငျငံတောျ၏ နိုငျငံတောျသမ်မတ အရိုကျအရာကို ဦးသိနျးစိနျ လကျခံ ရယူပွီးနောကျ ပွောကွားသည့ျ အဖှင့ျမိန့ျ့ခှနျးတှငျ ပွညျတှငျး ငွိမျးခမြျးရေး လုပျငနျးမြား ဆောငျရှကျ၍ ထာဝရငွိမျးခမြျးရေး တညျဆောကျမညျ ဖွဈကွောငျး ပွညျသူတို့အား အသိပေးခဲ့သညျ။ သမ်မတ ဦးသိနျးစိနျ ဆိုလိုသည့ျ ထာဝရ ငွိမျးခမြျးရေး ဟူသညျမှာ မညျသည့ျ အသှငျကို ဆောငျသော ငွိမျးခမြျးရေး ဖွဈသညျကို စာရေးသူ ကောငျးမှနျစှာ နားလညျခွငျး မရှိသောျလညျး အပွုသဘောဆောငျသည့ျ ဦးတညျခကြျ တဈခု ဖွဈသညျ ဟု ယူဆမိပါသညျ။

၂၀၁၁ ခုနှဈ သွဂုတျလမှ စတငျ၍ ဆောငျရှကျနသေော ပွညျတှငျး ငွိမျးခမြျးရေး လုပျငနျးစဉျ၏ ပထမ အဆင့ျ ဖွဈသော အပဈအခတျ ရပျစဲရေး ဆှေးနှေးပှဲမှ ရလဒျ တိတိပပ ထှကျပေါျခွငျး မရှိသေးသောျလညျး တိုကျခိုကျမှု လြော့ကလြာသညျမှာ ဝမျးမွောကျဖှယျ ဖွဈပါသညျ။ မွနျမာ့ တပျမတောျနှင့ျ လူမြိုးစု လကျနကျကိုငျ တပျဖှဲ့မြား အကွားတှငျ အသေးစား မွပွေငျ ထိတှေ့မှုမြား ဖွဈပှားနဆေဲ ဖွဈသောျလညျး အခွားနိုငျငံမြားမှ ငွိမျးခမြျးရေး လုပျငနျးစဉျမြားနှင့ျ နှိုငျးယှဉျကွည့ျပါက ပွောပလောကျသော ပမာဏ မဟုတျ ဟု ဆိုသောျ ဆိုရကောငျးသညျ။ ဖွဈပှားဆဲ စဈမကျ ပဋိပက်ခကို စဈမကျဖွင့ျ မတုံ့နှငျးဘဲ အပေးအယူ လုပျကာ ညှိနှိုငျးမှုဖွင့ျ ပွလေညျအောငျ ဖွရှေငျနိုငျလြှငျ အနိဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး အဆင့ျမှ တဈဆင့ျ ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး သို့ ပွောငျးလဲနိုငျမညျ ဖွဈပသေညျ။

တပျမတောျနှင့ျ လူမြိုးစု လကျနကျကိုငျ တပျဖှဲ့မြား၏ တပျဖှဲ့စညျးမှု၊ တပျလညျပတျမှု၊ အမိန့ျအာဏာ၊ နိုငျငံရေး ယုံကွညျခကြျ အစရှိသည့ျ ကှာခွားခကြျမြားကွောင့ျ ယုံကွညျမှု တညျဆောကျရေး လုပျငနျးမှာ အခြိနျ ကွာမွင့ျလိမ့ျမညျမှာ မလှဲပငျ ဖွဈ၏။ ယခုလာမည့ျ ပွညျထောငျစုနေ့တှငျ ရေးထိုးဖှယျ ရှိသော အပဈအခတျ ရပျစဲရေး စာခြုပျ ခြုပျဆို နိုငျခဲ့လြှငျလညျး နောကျပိုငျး ကာလမြားတှငျ တပျကြှံမှု၊ အသေးစား ထိတှေ့မှုမြား ဖွဈပှားဦးမညျ ဟု မှနျးဆမိပါသညျ။ အထူးသဖွင့ျ အပဈအခတျ ရပျစဲမှု စောင့ျကွည့ျရေး ကာလ အတှငျး၌ အသေးစား ထိတှေ့မှုမြား ဆကျလကျ ဖွဈပှားနေဦးမညျမှာ မုခပြငျ ဖွဈသညျ။

ပွညျတှငျး ငွိမျးခမြျးရေး လုပျငနျးစဉျ၏ ပထမ အဆင့ျ ဖွဈသော အပဈအခတျ ရပျစဲရေး စာခြုပျ ခြုပျဆိုနိုငျခဲ့လြှငျ ဆကျလကျ ဆောငျရှကျရမည့ျ ဒုတိယ အဆင့ျ ဖွဈသော နိုငျငံရေး ဆှေးနှေးပှဲမြား ကငြျးပခွငျး၊ ဖှံ့ဖွိုးရေး လုပျငနျး ပူးပေါငျး ဆောငျရှကျခွငျးနှင့ျ တတိယ အဆင့ျ ဖွဈသော တရားဝငျ ငွိမျးခမြျးရေး စာခြုပျ ခြုပျဆိုခွငျး လုပျငနျးစဉျမြားတှငျလညျး ကန့ျသတျခကြျမြား၊ စိနျခေါျမှုမြား ရှိနေဦးမညျ ဖွဈသညျ။

ဥပမာ ဆိုရလြှငျ နိုငျငံရေးဖှံ့ဖွိုးမှု အားနညျးသော ဒသေမြားတှငျ လူမြိုးစု စဈခေါငျးဆောငျ ဝါဒ (Ethno Wardlordism) ခေါငျးထောငျလာပွီး စဈမကျ အရိပျအယောငျ ပွနျလညျ ပေါျထှနျးလာမည့ျ အနအေထားလညျး ဖွဈတနျခြေ ရှိသညျ။ ဘိနျးစိုကျပြိုး ထုတျလုပျမှုကို ကန့ျသတျလြှငျ စဈမကျ ပဋိပက်ခ ပွနျလညျ ဖွဈပှားနိုငျသညျ။ နယျစပျဒသေ မွိုကွီးမြားတှငျ လကျနကျပုနျး ပွူနာ ထူပွောလာနိုငျပွီး ဓားပွမှု၊ ခွိမျးခွောကျမှု၊ ပွနျပေးဆှဲမှုမြား ဖွဈပေါျနိုငျပါသညျ။ ထို့အပွငျ အပဈအခတျ ရပျစဲရေး၊ ငွိမျးခမြျးရေး ညှိနှိုငျးရေး ဆှေးနှေးပှဲမြားကို အခြိနျ ဆှဲ၍ လကျနကျ ရိက်ခာ လူသူ အငျအား ဖွည့ျတငျးရေး လုပျငနျးမြားကို ဆောငျရှကျနိုငျသညျကို သတိပွုရမညျ ဖွဈပါသညျ။

ထို ဖွဈတနျခွေ ရှိသော ပွူနာ သောငျးခွောကျထောငျထကျ ပို၍ အရေးကွီးသော အခကြျမှာ ငွိမျးခမြျးရေး ဟူသညျ ပကြျစီးလှယျ၊ ကြိုးပေါကျလှယျသော အသှငျကို ဆောငျသညျ ဟူသော အခကြျပငျ ဖွဈသတညျး။ ကမ်ဘာ့ တဈဝှမျး၌ ဆောငျရှကျပွီး၊ ဆောငျရှကျဆဲ ဖွဈသော ငွိမျးခမြျးရေး လုပျငနျးစဉျမြားတှငျ ကြိုးပေါကျခဲ့သည့ျ ငွိမျးခမြျးရေး စာခြုပျ အမွောကျအမွား ရှိကွောငျး၊ စာခြုပျ အခိုငျအမာ ခြုပျဆိုပွီးတှငျ ပွနျလညျ ဖွဈပှားသော တိုကျပှဲပေါငျး မွောကျမွားစှာ ရှိကွောငျးကို ထောကျခငြ့ျလြှငျ ငွိမျးခမြျးရေး စာခြုပျ ဟူသညျမှာ သာမနျ စက်ကူ တဈရှကျသာ ဖွဈကွောငျး သုံးသပျနိုငျမညျ ဖွဈပသေညျ။

သို့ဖွဈလြှငျ အစိတျစိတျ အမွှှာမွှှာ ကှဲပွားမှုတို့ဖွင့ျ ပွည့ျနှကျနသေည့ျ ဤမွေ၊ ဤရေ၊ ဤလပေိုငျနကျတှငျ မှီတငျး နထေိုငျကွသူတို့ လိုလား တောင့ျတရာ ငွိမျးခမြျးရေး (အနိဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး၊ ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး) ကို အဘယျနညျးဖွင့ျ ရယူနိုငျမညျနညျး။ ရရှိပွီးသား တညျငွိမျမှုကို အဘယျနညျးဖွင့ျ ထိနျးသိမျးနိုငျမညျနညျး။ အနာဂတျတှငျ ဖွဈပှားဖှယျ ရှိသော ပဋိပက်ခ၊ အငွငျးပှားမှု၊ အကွမျးဖကျမှု မြားကို အဘယျနညျးဖွင့ျ တားဆီးနိုငျမညျနညျး။ ကြှနျုပျတို့ ရှေးခယြျစရာ နညျးလမျး ဟူ၍ လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျ (Human Security) တဈခုတညျးသာ ရှိပါတော့သညျ။

၁၁။ မွနျမာ့ငွိမျးခမြျးရေးနှင့ျ လူသားလုံခွုံရေးလမျးစဉျ

လူ့ယဉျကြေးမှု ပွောငျးလဲသညျနှင့ျ အမြှ လူ့အသကျ ဂုဏျသိက်ခာ ဆိုငျရာ တနျဖိုးထားမှုလညျး ပွောငျးလဲလာ၏။ ယနေ့ကာလတှငျ ရကျစကျ ကွမျးကွုတျသော သတျဖွတျခွငျးကိုပငျ ခှင့ျမပွုတော့။ ရှေးဟောငျး စဈပှဲမြားတှငျ ရနျသူ၏ ဦးခေါငျးကို ဖွတျယူ၍ ရနျသူ၏ နှလုံးကို ထုတျယူကာ အောငျသစေားခွငျး မထူးဆနျးသော စဈယဉျကြေးမှု ဖွဈသောျလညျး ယနေ့ခတျေတှငျ ထိုအပွုအမူမြိုးကို လကျမခံတော့ပွီ။ ရနျသူ၏ ခွခြေောငျး၊ လကျခြောငျးမြားကို တဈခုခငြျး ဖွတျတောကျ၍ သှေးထှကျလှနျအောငျ လုပျပွီး နာကငြျမှု ဝဒေနာကို ရှညျကွာစှာ ခံစားစသေော ညှဉျးပနျးနညျးမြားကို ယနေ့ခတျေတှငျ မသုံးကွတော့ပွီ။

ခတျေမီ ပွောငျးလဲလာသော လကျနကျ ထုတျလုပျမှု စနဈတှငျ နာကငြျမှု ဝဒေနာ လြော့နညျးစသေော လကျနကျမြား တီထှငျ၍ ရနျသူကို လငြျမွနျ ထိရောကျစှာ သတျဖွတျမည့ျ နညျးလမျးမြား ရှာဖှနေကွေပွီ ဖွဈသညျ။ ညှဉျးပနျး နှိပျစကျခွငျး နညျးလမျးမြားလညျး ပွောငျးလဲ လာပွီ ဖွဈသညျ။ ပွောငျးလဲလာသော စဈဥပဒေ၊ စညျးမဉြျး လုပျထုံးမြားကို ကြောျလှှားရနျ အလို့ငှာ ရနျသူကို ရုပျပိုငျးဆိုငျရာ ညှဉျးပနျးခွငျး မပွုတော့ဘဲ ထိရောကျစှာ နှိပျစကျရနျ ကြှမျးကငြျ ပညာရှငျမြားကို ငှားရမျး၍ စိတျပိုငျးဆိုငျရာ ညှငျးပနျးနှိပျစကျ နညျးသဈမြား တီထှငျကာ အသုံးပွုနကွေပွီ ဖွဈသညျ။ ဥပမာ ဆိုရလြှငျ အမရေိကနျ ပွညျထောငျစု၏ စီအိုငျအေ ထောကျလှမျးရေးအဖှဲ့သညျ ပညာရှငျနှဈဦးကို ဒေါျလာ ၈၁ သနျး အကုနျအကခြံ ငှားရမျး၍ ညှငျးပနျး နှိပျစကျနညျး အသဈမြား တီထှငျခဲ့ကွောငျး မကွာမီက ထုတျပွနျခဲ့သော အမရေိကနျ ပွညျထောငျစု အထကျလှှတျတောျ၏ စုံစမျးစဈဆေးရေး အစီရငျခံစာ အရ သိရှိရသညျ။

ယနေ့ခတျေ စနဈတှငျ လငြျမွနျသော သတျဖွတျနညျး၊ ထိရောကျသော ဒဏျရာပြောကျ ညှဉျးပနျးနညျးမြား ပေါျပေါကျနသေောျလညျး လူ့ယဉျကြေးမှု တိုးတကျခွငျးကို ယဘေုယြ ခွုံငုံကွည့ျလြှငျ လူသားတို့၏ အသကျ ဂုဏျသိက်ခာ အပေါျ တနျဖိုးထားမှုမှာ မွင့ျတကျလာကွောငျး တှေ့ရမညျ ဖွဈပါသညျ။ အထူးသဖွင့ျ စဈမကျ ပဋိပက်ခ အတှငျး အရပျသား အသကျ သဆေုံးမှု နညျးပါးအောငျ ဆောငျရှကျခွငျးနှင့ျ လူ့အခှင့ျအရေး လုပျငနျးမြားတှငျ အောငျမွငျမှုမြား ရရှိလကြျ ရှိ၏။ စဈအေးတိုကျပှဲ (Cold War) အပွီးတှငျ ပေါျပေါကျလာသည့ျ စဈမကျပဋိပက်ခမြား၊ ငွိမျးခမြျးရေးလုပျငနျးမြားတှငျ လူ့အခှင့ျအရေးကို ကယြျပွန့ျစှာ ထည့ျသှငျး စဉျးစားလာကွသညျ။ ရနျသူပငျ ဖွဈလင့ျကစား လူ့ဂုဏျသိက်ခာ ညှိုးနှမျးအောငျ ညှဉျးဆဲ သတျဖွတျခွငျး မပွုအပျ ဟူသော အယူအဆ တှငျကယြျလာသညျ။

ကုလသမဂ်ဂ အထှထှေေ အတှငျးရေးမှူးခြုပျ ဘူးထရို့ဈ ဘူးထရို့ဈ ဂါလီ ပွုစု၍ ၁၉၉၂ ခုနှဈတှငျ လုံခွုံရေးကောငျစီသို့ တငျသှငျးခဲ့သော ငွိမျးခမြျးရေးလမျးစဉျ (An Agenda for Peace) အစီရငျခံစာ၌ လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျ ကို အခွခေံသည့ျ လုပျထုံးမြား ပါဝငျလာသညျ။ ဤလမျးစဉျသညျ ယောဟနျ ဂေါျလတနျ ဖောျထုတျခဲ့သော ငွိမျးခမြျးရေး အမွငျမြားနှင့ျလညျး ကိုကျညီမှု ရှိပသေညျ။ ကုလသမဂ်ဂ၏ ဆောငျရှကျဆဲ ငွိမျးခမြျးရေး လုပျငနျးမြားတှငျ လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျကို ထည့ျသှငျး ဆောငျရှကျလကြျ ရှိပါသညျ။ သို့သောျ ရညျရှယျခကြျ အပွည့ျအ၀ မရရှိသေးပါ။ ပွငျဆငျရဦးမညျ ဖွဈ၏။

လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျ အရ ငွိမျးခမြျးရေး တညျဆောကျရာတှငျ ပဓာနကသြော အခကြျမြားမှာ (၁) ပဋိပက်ခ ဖွဈပှားစသေည့ျ အခွခေံ အကွောငျးရငျးမြားကို ဖောျထုတျ၍ ဖွရှေငျးခွငျး၊ (၂) ရမွေဒေသေ၏ နိုငျငံရေး၊ လူမှုရေး၊ စီးပှားရေး အခွအေနနှေင့ျ သင့ျလြောျမှု ရှိသည့ျ နညျးလမျး ရှာဖှခွေငျး၊ (၃) ရရှေညျ တညျတံ့ ခိုငျမွဲသော ငွိမျးခမြျးရေး တညျဆောကျရေးကို ရှေးရှုခွငျး၊ (၄) ဒသေ အတှငျးရှိ ရငျးမွဈမြားကို ထိရောကျစှာ အသုံးခြ၍ ငွိမျးခမြျးရေး ထိနျးသိမျးခွငျး တို့ ဖွဈသညျ။

မွနျမာနိုငျငံတှငျ ဆောငျရှကျနသေော အပဈအခတျ ရပျစဲရေး ဆှေးနှေးပှဲမြားမှ တိကသြော ရလဒျ တဈခု အဖွူ၊ အမဲ သဲကှဲစှာ ထှကျပေါျလာလြှငျ ငွိမျးခမြျးရေး ဖနျတီးရာတှငျ အသုံးပွုရမည့ျ ရရှေညျနညျးလမျး ထှကျပေါျ လာပလေိမ့ျမညျ။ ငွိမျးခမြျးရေးကို စဈမကျအငျအားဖွင့ျ သောျလညျးကောငျး၊ နိုငျငံရေး ဆှေးနှေးမှုဖွင့ျ သောျလညျးကောငျး၊ စီးပှားရေး ထိနျးခြုပျ ကှပျညှပျမှုဖွင့ျ သောျလညျးကောငျး၊ လူမှုရေး ဖိအားဖွင့ျ သောျလညျးကောငျး ရယူနိုငျကွောငျးကို နှဈဦးနှဈဘကျ ဆှေးနှေးသူမြား အနဖွေင့ျ ကောငျးစှာ သတိမူပွီး ဖွဈပလေိမ့ျမညျ။ မွနျမာနိုငျငံ၌ သာမက ဒသေတှငျး ဖွဈပေါျနသေည့ျ အပွောငျးအလဲတို့၏ သှယျဝိုကျ ဖိအားကွောင့ျ ရလဒျကောငျးကိုသာ နှဈဦးနှဈဘကျလုံး ရှေးခယြျကွလိမ့ျမညျ ဟု ယူဆမိသညျ။

ဆောငျရှကျဆဲ အပဈအခတျ ရပျစဲရေး ဆှေးနှေးမှုမြားတှငျ ဒသေခံတို့၏ လိုအပျခကြျမြားကို ထငျဟပျသည့ျ အခကြျမြားကို အားရဖှယျ ကောငျးလောကျအောငျ ထည့ျသှငျး ဆှေးနှေးခွငျး မတှေ့ရပေ။ အပဈအခတျ ရပျစဲရေး ညှိနှိုငျးမှု ကာလတှငျ အာဏာကို တိုကျရိုကျ သုံးစှဲပိုငျခှင့ျ ရှိသူတို့ လှှမျးမိုးသညျမှာ ဓမ်မတာပငျ ဖွဈပါသညျ။ အာဏာကို တိုကျရိုကျ ရယူထားသူတို့ အနဖွေင့ျ ဒသေခံတို့၏ အသံကို လစြျလြူရှုပွီး၊ ပွညျသူလူထု ဟူသော စကားလုံးကို မိမိ၏ ယုံကွညျ ယူဆခကြျ အတှကျ အသုံးပွုလြှငျ သင့ျမွတျမညျ မဟုတျခြေ။ ဒသေခံတို့၏ လိုအပျခကြျကို လစြျလြူရှုပါက ရရှေညျတှငျ မိမိတို့ ရရှိထားသော အာဏာစကျ ကဆြငျးတတျကွောငျးကို သတိပွု ဆငျခွငျအပျပသေညျ။ တှေးခေါျပညာရှငျ ကားလမတျဈ ဆိုခဲ့ဖူးသည့ျ ပစ်စညျးမဲ့ အာဏာမဲ့တို့တှငျ နှောငျကွိုးမှ အပ ဆုံးရှုံးစရာ ဟူ၍ ဘာတဈခုမြှ မရှိ ဟူသော စကားကို ဆငျခွငျသင့ျ၏။

ပွညျတှငျး ငွိမျးခမြျးရေး လုပျငနျးစဉျကို စိတျပါဝငျစားသူ ပွညျသူလူထု၊ တကျကွှလှုပျရှားသူမြား၊ စာနယျဇငျးသမားတို့ အနဖွေင့ျလညျး ငွိမျးခမြျးရေး ညှိနှိုငျးမှုမြားကို အခြိနျတို အတှငျး ပွီးစီးအောငျ ဆောငျရှကျရနျ ခဲယဉျးကွောငျးကို သတိခပြျရာ၏။ စငျစဈ ငွိမျးခမြျးရေး ညှိနှိုငျးမှု ဟူသညျမှာ ဈေးဆဈခွငျး၊ ဈေးကစားခွငျး ဖွဈပသေညျ။ ဟငျးရှကျကနျစှနျး ဈေးဝယျရာတှငျ ဈေးဆဈခြိနျ အနညျးဆုံး ငါးမိနဈခန့ျမြှ ကွာမွင့ျတတျသညျ။ သွဇာအာဏာ သယံဇာတ ခှဲခွမျးရေး ဈေးဆဈခွငျး၊ ဈေးကစားခွငျးကွောင့ျ ငွိမျးခမြျးရေး ဆှေးနှေးခြိနျ ကာလ ကွာညောငျးတတျသညျမှာ ဘာမြှ မဆနျးလှပါ။ အခန့ျမသင့ျ၍ အေ၀ မတည့ျလြှငျ ဆယျစုနှဈ ခြီ၍ ကွာမွင့ျနိုငျပါသညျ။

နိုငျငံတောျ အစိုးရ (သို့မဟုတျ) တာဝနျရှိသူမြား အနဖွေင့ျ လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျကို ငွိမျးခမြျးရေး (အနိဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး၊ ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး) တညျဆောကျမှု လုပျငနျးမြားတှငျ ထည့ျသှငျး အသုံးခခြွငျးဖွင့ျ နိုငျငံသားတို့၏ အသကျ ဂုဏျသိက်ခာကို ထိနျးသိမျးနိုငျမညျ ဖွဈပသေညျ။ ယုတျစှအဆုံး ဆှေးနှေးသူမြား အကြိုးအမွတျ ခှဲဝမှေု ဆိုငျရာ အပေးအယူ အလြော့အတငျး သဘောတူညီခကြျ မရရှိ၍ ပဋိပက်ခ ဆုံးခနျးတိုငျခွငျးသို့ မရောကျသည့ျတိုငျ လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျကို ကငြ့ျသုံးခွငျးဖွင့ျ ဖွဈပှားဆဲ ပွူနာမြားကို လြှော့ခနြိုငျမညျ ဖွဈပသေညျ။

၁၂။ လူသားလုံခွုံရေးလမျးစဉျ မဟာဗြူဟာမြား

လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျကို လကျတှေ့ ကငြ့ျသုံးရာ၌ ကဏ်ဍ (၄) ရပျ ခှဲခွား၍ ဆောငျရှကျနိုငျပါသညျ။ ကဏ်ဍ (၄) ရပျ ကို အခွခေံ၍ လုပျငနျးစဉျမြားကို ခှဲခွားရာ မဟာဗြူဟာ (၂၃) မြိုး ထှကျပေါျလာ၏။

နိုငျငံရေး လုံခွုံမှုနှင့ျ အုပျခြုပျရေး ဆိုငျရာ ကိစ်စရပျမြား (Political Security and Governance)

စဈမကျ ပဋိပက်ခ အဆုံးသတျခွငျးနှင့ျ ငွိမျးခမြျးရေး တညျဆောကျခွငျးတှငျ အရေးကွီးဆုံး ကဏ်ဍမှာ နိုငျငံရေး လုံခွုံမှုပငျ ဖွဈပါသညျ။ ရပျရှာဒသေ အတှငျး နိုငျငံရေး လုံခွုံမှုနှင့ျ အုပျခြုပျရေး ကောငျးမှနျမှ ကနြျရှိသော ကိစ်စရပျမြားကို ဆကျလကျ ဆောငျရှကျနိုငျမညျ ဖွဈသညျ။ လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျကို ဤကဏ်ဍတှငျ ထည့ျသှငျး ဆောငျရှကျရာ၌ ဖောျပွပါ အခကြျတို့ကို ဆောငျရှကျရမညျ ဖွဈ၏။

(၁) နိုငျငံတောျ ဖှဲ့စညျးပုံ အခွခေံ ဥပဒေ၊ တရား စီရငျရေး၊ ပွညျသူ့ဝနျဆောငျမှုနှင့ျ ရှေးကောကျပှဲ စနဈမြားတှငျ ဖွဈပေါျနသေည့ျ အားနညျးခကြျမြားကို ပွငျဆငျ ပွောငျးလဲခွငျး၊
(၂) ပွညျသူ့ရေးရာ ဆုံးဖွတျခကြျ ခမြှတျမှုမြား ပှင့ျလငျးမွငျသာမှု ရှိစရေနျ ဆောငျရှကျခွငျး၊ အုပျခြုပျရေး ကောငျးမှနျအောငျ စီမံခန့ျခှဲခွငျးဖွင့ျ နိုငျငံရေး အုပျခြုပျမှု အမိန့ျအာဏာ တညျတံ့ ခိုငျမာအောငျ ဖနျတီးခွငျး၊
(၃) နိုငျငံရေး ဆောငျရှကျမှုမြားတှငျ စိတျဝငျစားသူတိုငျး ပါဝငျခှင့ျ ရရှိစရေနျ အခှင့ျအလမျးမြား ဖနျတီးပေးခွငျးနှင့ျ (လိုအပျပါက) နိုငျငံရေး ဖှံ့ဖွိုးမှု အားနညျးသော ဒသေမြားတှငျ ဒီမိုကရစေီ အုပျခြုပျရေး ဆိုငျရာ နညျးပညာပေး လုပျငနျးမြား ဆောငျရှကျခွငျး၊
(၄) နိုငျငံရေး လုပျငနျးစဉျတှငျ ပါဝငျလိုသော ပွညျတှငျး လူမှုရေး အဖှဲ့အစညျးမြား၏ အခနျး ကဏ်ဍကို မွှင့ျတငျပေးခွငျး၊ ဘုံ ရညျမှနျးခကြျ ရှာဖှခွေငျးနှင့ျ ဒသေတှငျး ပဋိပက်ခ ဖွရှေငျးရေး လုပျငနျးမြား ဆောငျရှကျခွငျး၊
(၅) အုပျခြုပျရေး အာဏာ ခှဲေ၀ အပျနှငျး၍ ဒသေန်တရ လိုအပျခကြျမြားကို ပွညျသူတို့၏ ပါဝငျမှုဖွင့ျ လကျတှဲ ဖွရှေငျးခွငျး၊
(၆) ပဋိပက်ခမှ ငွိမျးခမြျးရေးသို့ ပွောငျးလဲရာတှငျ ဆောငျရှကျရမည့ျ ဒီမိုကရစေီ နညျးကြ ရှေးကောကျပှဲမြား ပေါျပေါကျစရေနျ စောင့ျကွည့ျ လေ့လာ၍ ထိနျးသိမျး ဆောငျရှကျခွငျး၊

ရပျရှာ လုံခွုံရေးနှင့ျ ဒသေခံ လူ့အဖှဲ့အစညျး တညျငွိမျမှု ရရှိရေး ဆိုငျရာ ကိစ်စရပျမြား (Community Security and Societial Stability)

ပဋိပက်ခ ဖွဈစဉျတှငျ တိုကျရိုကျ ပါဝငျသူမြား အနဖွေင့ျ ရပျရှာ လုံခွုံရေးနှင့ျ ဒသေခံ လူ့အဖှဲ့အစညျး တညျငွိမျမှု ရရှိရေး အတှကျ ရတေို ရရှေညျ နညျးလမျးမြား ခမြှတျ၍ ဆောငျရှကျရမညျမှာ ထုံးစံပငျ ဖွဈသညျ။ ဤကဏ်ဍသညျ အလှနျ အရေးပါပွီး အကဲဆတျသော အသှငျကိုလညျး ဆောငျ၏။ ဤကဏ်ဍကို ဆောငျရှကျရာ၌ အမှားအယှငျး တဈစုံတဈရာ ဖွဈပှားခဲ့လြှငျ စဈမကျ ပဋိပက်ခ တဈကြော့ပွနျမညျမှာ မလှဲပငျ ဖွဈခြေ၏။ လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျကို ထည့ျသှငျး၍ ရပျရှာ လုံခွုံရေးနှင့ျ ဒသေခံ လူ့အဖှဲ့အစညျး တညျငွိမျမှု ရရှိရေး အတှကျ ဆောငျရှကျရာတှငျ ဖောျပွပါ အခကြျမြားကို ဆောငျရှကျရမညျ ဖွဈသညျ။

(၇) နိုငျငံတောျ သစ်စာခံ မဟုတျသော တပျဖှဲ့မြား၏ ခဲယမျး မီးကြောကျ လကျနကျ ကိုငျဆောငျမှုကို ကန့ျသတျခွငျး၊ လကျနကျ တပျဆငျ အသုံးပွုမှုကို ဖကြျသိမျးခွငျး၊
(၈) ပဋိပက်ခ အတှငျး ပါဝငျ တိုကျခိုကျခဲ့သော တပျသားဟောငျး အထူးသဖွင့ျ နိုငျငံတောျ သစ်စာခံ မဟုတျသော တပျဖှဲ့ဝငျဟောငျးမြား၏ အသကျမှေး ဝမျးကြောငျးမှု အဆငျပွစေရေနျ ငှကွေေး၊ နညျးပညာ ပံ့ပိုးခွငျး၊
(၉) အသေးစား ခဲယမျးမီးကြောကျ လကျနကျမြား ဖကြျသိမျးခွငျး၊ လကျနကျပုနျးမြား ရှာဖှေ ဖကြျစီးခွငျး၊
(၁၀) အမြိုးသား ပွနျလညျ သင့ျမွတျရေး လုပျငနျးမြား ဆောငျရှကျခွငျး၊ လူမြိုးရေး စိတျဝမျး ကှဲပွားမှုမြားကို ကိုငျတှယျ ဖွရှေငျးခွငျး၊ ဖှံ့ဖွိုးရေးနှင့ျ ပွနျလညျ တညျဆောကျရေး လုပျငနျးမြားတှငျ လူမြိုးစု ကိုယျစားလှယျမြား အခြိုးကြ ရှေးခယြျ၍ ပူးပေါငျး ဆောငျရှကျနိုငျရနျ အခှင့ျအလမျးမြား ဖနျတီးပေးခွငျး၊
(၁၁) လှတျလပျ၍ မြှတမှု ရှိသော သတငျး စာနယျဇငျး လုပျငနျးမြား ဖှံ့ဖွိုးလာစရေနျ ဆောငျရှကျပေးခွငျး၊
(၁၂) ပွညျသူ့ အခွပွေု ပဋိပက်ခ ဖွရှေငျးရေး အဖှဲ့အစညျးမြား ပေါျပေါကျစရေနျ ဆောငျရှကျပေးခွငျး၊
(၁၃) လူမြိုးစု လက်ခဏာ၊ ယဉျကြေးမှု၊ အခှင့ျအရေးမြားကို စောင့ျရှောကျ ကာကှယျနိုငျမည့ျ အစီအစဉျမြား ခမြှတျ ဖောျထုတျခွငျး၊
(၁၄) စဈဘေးရှောငျ ဒုက်ခသညျမြား ပွနျလညျ နရောခထြားရေး၊

ဒသေခံတို့၏ အသကျ အိုးအိမျ စညျးစိမျ လုံခွုံရေးနှင့ျ လူ့အခှင့ျအရေး ဆိုငျရာ ကိစ်စရပျမြား (Personal Security and Human Rights)

ဤကဏ်ဍတှငျ ဆောငျရှကျရမည့ျ လုပျငနျးစဉျမြားမှာ သိမျမှေ့သော သဘောကို ဆောငျပွီး ရရှေညျ ဆောငျရှကျရမညျ ဖွဈသညျ။

(၁၅) တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေးနှင့ျ ပွညျသူ့ရေးရာ အမိန့ျအာဏာ တညျတံ့ရေး၊
(၁၆) လုံခွုံရေး တပျဖှဲ့ဝငျမြား၊ ရဲဝနျထမျးမြားကို လူ့အခှင့ျအရေး ဆိုငျရာ လုပျထုံး လုပျနညျးမြား၊ စှမျးရညျ မွှင့ျတငျရေး သငျတနျးမြား ပို့ခခြွငျး၊
(၁၇) ဒသေခံတို့ ခံစားပိုငျခှင့ျ ရှိသော လူ့အခှင့ျအရေးမြား အပွည့ျအ၀ ရရှိစရေနျ ဆောငျရှကျပေးခွငျး၊
(၁၈) အကွမျးဖကျ ပဋိပက်ခမြား၊ ရာဇဝတျ အမှုအခငျးမြားကို ထိရောကျ လငြျမွနျစှာ ကိုငျတှယျ နိုငျသော ထိနျးခြုပျရေးစနဈ ဖနျတီး လညျပတျခွငျး၊
(၁၉) စဈမကျ ပဋိပက်ခ ကာလ အတှငျး အသုံးပွုခဲ့သညျ မပေါကျကှဲသေးသော မိုငျးဗုံးမြားကို ရှငျးလငျးခွငျး၊ ဒသေခံမြားအား မိုငျးအန်တရာယျ ကာကှယျရေး အသိပညာ ဖွန့ျဖွူးခွငျး၊

စီးပှားရေး လုံခွုံမှု ဆိုငျရာ ကိစ်စရပျမြား (Economic Security)

စီးပှားရေး ကောငျးမှနျမှ နိုငျငံရေး တညျငွိမျမညျ ဖွဈသဖွင့ျ ဒသေတှငျး စီးပှားရေး လုပျငနျးမြား ဖှံ့ဖွိုးစရေနျ ဦးစားပေး လုပျငနျးမြား သတျမှတျ၍ ဆောငျရှကျရမညျ ဖွဈသညျ။ အထူးသဖွင့ျ စဈမကျ ပဋိပက်ခ ဖွဈပှားခဲ့သော ဒသေမြားတှငျ ဆငျးရဲ ခမြျးသာ ကှာဟမှု ကွီးမားခွငျးကွောင့ျ ဖွဈပေါျလာနိုငျသည့ျ ပဋိပက်ခမြား လြော့နညျးအောငျ ဦးစားပေး ဆောငျရှကျရမညျ ဖွဈသညျ။ စီးပှားရေး လုံခွုံမှု ကဏ်ဍတှငျ အောကျဖောျပွပါ လုပျငနျးစဉျမြားကို ထည့ျသှငျး အသုံးခနြိုငျ၏။

(၂၀) ဒသေတှငျး စီးပှားရေး လုပျငနျးမြား ပွနျလညျ ဆောငျရှကျနိုငျရနျ ဖနျတီးပေးခွငျး၊ စီးပှားရေး လညျပတျမှုတှငျ အရေးပါသော အခွခေံ အဆောကျအအုံမြား ဖွဈသည့ျ ဘဏျ၊ ဈေး၊ ကုနျစညျဒိုငျ၊ ပို့ဆောငျရေး စသညျတို့ကို ပွုပွငျ တညျဆောကျ ပေးခွငျး၊
(၂၁) အလုပျလကျမဲ့ဦးရေ၊ အထူးသဖွင့ျ လူငယျလူရှယျမြား အလုပျအကိုငျ ရရှိစရေနျ အခှင့ျအလမျးမြား ဖနျတီးပေးခွငျး၊
(၂၂) တဈနိုငျတဈပိုငျ စိုကျပြိုးမှေးမွူရေး လုပျငနျးမြား ဖှံ့ဖွိုးစရေနျ ဆောငျရှကျပေးခွငျး၊
(၂၃) လူမှု စီးပှားရေး ကှာဟမှုမြားကို လြှော့ခနြိုငျရနျ ဆောငျရှကျခွငျး၊ အထူးသဖွင့ျ မွယော ဝခွေမျးရေးနှင့ျ ခြေးငှေ အရငျးအနှီး ပံ့ပိုးရေး လုပျငနျးမြား အားကောငျးစရေနျ စီမံပေးခွငျး။

ကုလသမဂ်ဂ အထှထှေေ အတှငျးရေးမှူးခြုပျဟောငျး ဘူးထရို့ဈ ဘူးထရို့ဈ ဂါလီ က ငွိမျးခမြျးရေး တညျဆောကျရာတှငျ ကငြ့ျသုံးရမည့ျ တဈခုတညျးသော စံသတျမှတျခကြျ မရှိ ဟု ဆိုခဲ့ဖူးသညျ။ အထကျ ဖောျပွပါ မဟာဗြူဟာတို့ကို လကျတှေ့ အနအေထားတှငျ အကုနျအစငျ ထည့ျသှငျး အသုံးခရြနျ ကန့ျသတျခကြျမြား ရှိနသေညျမှာ ကြိနျးသပေငျ ဖွဈပါသညျ။ ထို မဟာဗြူဟာတို့ကို ဒသေနှင့ျ ကိုကျညီအောငျ ပွငျဆငျ၍ ဆောငျရှကျမှ ငွိမျးခမြျးရေး တညျဆောကျမှု လုပျငနျးကို အောငျမွငျစှာ ဆောငျရှကျနိုငျမညျ ဖွဈသညျ။

၁၃။ မွနျမာ့ငွိမျးခမြျးရေး လုပျငနျးစဉျတှငျ လကျတှေ့ ဆောငျရှကျနိုငျသည့ျ လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျ မဟာဗြူဟာမြား

မွနျမာနိုငျငံ၏ လကျရှိ အနအေထားတှငျ ဆောငျရှကျနိုငျသော လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျ မဟာဗြူဟာ အခြို့ကို ထုတျနုတျ၍ ဆှေးနှေးပါမညျ။ အထကျ ဖောျပွပါ မဟာဗြူဟာ (၂၃) လုံးကို သာဓက ဆောငျလြှငျ စာရှညျမညျ စိုးသောကွောင့ျ စာရေးသူ စိတျဝငျစားသည့ျ အခကြျမြားကိုသာ ရှေးခယြျ ဆှေးနှေးပါမညျ။ စာရှုသူ အနဖွေင့ျ ခြဲ့ထှငျ တှေးတော ကွံဆနိုငျမညျ ဖွဈကွောငျး ယူဆမိပါသညျ။

ပွညျတှငျး ငွိမျးခမြျးရေး လှုပျရှားသူမြား၊ လူ့အခှင့ျအရေး လှုပျရှားသူမြား အနဖွေင့ျ ဆောငျရှကျဆဲ အပဈအခတျ ရပျစဲရေး လုပျငနျးစဉျကို အာဏာ တိုကျရိုကျ ကငြ့ျသုံးသူမြားကို အခွပွေုသည့ျ ခဉြျးကပျမှု လမျးစဉျ (Elite-centered Approach) အဖွဈမှ ပွညျသူ အခွပွေု ခဉြျးကပျမှု လမျးစဉျ (People-centered Approach) အဖွဈသို့ ပွောငျးလဲစရေနျ လူမှုရေး ဖိအား အသုံးပွု၍ ဆောငျရှကျသင့ျပါသညျ။

ဒသေ အတှငျးရှိ အရငျးအမွဈမြားကို အသုံးပွု၍ ကြား၊ မ၊ ကလေး၊ လူကွီး အနှယျဇာတျ အသီးသီး၏ လိုအပျခကြျမြားကို ကိုငျတှယျ ဖွရှေငျးနိုငျသော အနအေထားသို့ ရောကျရှိရေး အတှကျ ငွိမျးခမြျးရေး ဖောျဆောငျမှု လုပျငနျးစဉျတှငျ ပါဝငျသူမြားအား တိုကျတှနျး နှိုးဆောျ ဖိအားပေးပွီး ဆောငျရှကျသင့ျပါသညျ။

ပဋိပက်ခ ဒသေမြားတှငျ နိုငျငံရေး လုံခွုံမှု မွင့ျမားစရေနျ အတှကျ နိုငျငံတောျ အစိုးရ အဖှဲ့နှင့ျ လူမြိုးစု နိုငျငံရေး စဈရေး ခေါငျးဆောငျမြားသညျ ဒသေခံ လူမှုရေး ခေါငျးဆောငျမြားနှင့ျ ပူးပေါငျး၍ တရားစီရငျရေး လုပျငနျးမြား ခြောမှေ့ရေး၊ ရှေးကောကျပှဲ ဗဟုသုတ ဖွန့ျဖွူးခွငျး၊ ဒီမိုကရစေီ နညျးကြ ကြေးရှာအဆင့ျ ခေါငျးဆောငျမြား ရှေးခယြျခွငျးကို ဆောငျရှကျနိုငျပါသညျ။

ပဋိပက်ခသင့ျ ဒသေမြားတှငျ မွယောပိုငျဆိုငျမှု ပွူနာမြား ပေါျပေါကျနခွေငျးကို အဆောတလငြျ ဖွရှေငျးရမညျ ဖွဈပွီး၊ ရိုးရာဓလေ့ ထုံးတမျးမြားကို ထည့ျသှငျး စဉျးစား၍ မွယော နရော ပွနျလညျ ခထြားရေး၊ မွယော ပိုငျဆိုငျမှု အထောကျအထား ထုတျဝပေေးခွငျး စသည့ျ လုပျငနျးမြားကို ပှင့ျလငျးမွငျသာစှာ ဆောငျရှကျပေးရမညျ ဖွဈသညျ။ ကြေးလကျဒသေ ဖှံ့ဖွိုးရေး လုပျငနျးမြား အကောငျအထညျ ဖောျရာတှငျလညျး ဒသေခံတို့၏ လိုအပျခကြျမြားကို ဖောျထုတျ၍ လူထု ပါဝငျ ပူးပေါငျးမှု ရှိသော ဖှံ့ဖွိုးရေး လုပျငနျးမြား ဖွဈအောငျ စီမံပေးရမညျ ဖွဈသညျ။

ပဋိပက်ခသင့ျ ဒသေမြားတှငျ လူမြိုးစု စဈခေါငျးဆောငျမြား၏ သွဇာ၊ အာဏာ ဆကျလကျ တည့ျတံနေဦးမညျ ဖွဈသဖွင့ျ ယငျး စဈခေါငျးဆောငျတို့အား လိုအပျသော ဦးဆောငျမှု စှမျးရညျမွှင့ျ သငျတနျးမြား၊ ဒီမိုကရစေီ နညျးကြ အုပျခြုပျရေး သငျတနျးမြား၊ ပဋိပက်ခ ဖနြျဖွရေေးနှင့ျ စီမံခန့ျခှဲရေး သငျတနျးမြား ပို့ခြ၍ စဈရေး ခေါငျးဆောငျ အဖွဈမှ နိုငျငံရေး ခေါငျးဆောငျ အဖွဈသို့ ပွောငျးလဲနိုငျစရေနျ အခှင့ျအလမျးမြား ဖောျထုတျပေးရမညျ ဖွဈပါသညျ။

အသေးစား ခဲယမျးမီးကြောကျ လကျနကျမြား ဖကြျသိမျးခွငျး၊ လကျနကျကိုငျ တပျဖှဲ့မြား ပွငျဆငျ ဖှဲ့စညျးခွငျးတှငျ အခကျအခဲ မြားစှာ ကွုံရဖှယျ ရှိပါသညျ။ အထူးသဖွင့ျ ခှဲထှကျ အဖှဲ့မြား ထပျမံ ပေါျပေါကျလာနိုငျသညျကို သတိပွုရမညျ ဖွဈပွီး၊ ခှဲထှကျ အဖှဲ့မြား ပေါျပေါကျလာပါက ပွနျလညျ သိမျးသှငျးခွငျး သို့မဟုတျ အပွီးတိုငျ ခြမှေုနျးခွငျး အစရှိသည့ျ လုံခွုံရေး အစီအစဉျမြားကို တရား ဥပဒနှေင့ျ အညီ ဆောငျရှကျရနျ ပွငျဆငျရမညျ ဖွဈသညျ။ ဤလုပျငနျးစဉျတှငျ အဓိက တာဝနျရှိသူမြားမှာ လူမြိုးစု နိုငျငံရေး၊ စဈရေး ခေါငျးဆောငျမြား ဖွဈပလေိမ့ျမညျ။

ပဋိပက်ခသင့ျ ဒသေခံ အခြို့သညျ စိတျပိုငျးဆိုငျရာ ထိခိုကျမှုမြားကွောင့ျ အိမျတှငျး အကွမျးဖကျမှုမြား ကြူးလှနျတတျသညျကို သတိပွုရမညျ ဖွဈပွီး၊ စိတျပိုငျးဆိုငျရာ ပွနျလညျ ထူထောငျရေး လုပျငနျးမြားကို ကြှမျးကငြျ ပညာရှငျမြားဖွင့ျ တိုငျပငျ၍ ဆောငျရှကျသင့ျပါသညျ။ ပဋိပက်ခသင့ျ ဒသေမြားသညျ ဗုဒ်ဓသာသနာ၊ ခရဈယာနျသာသနာ ထှနျးကားရာ ဒသေမြား ဖွဈသဖွင့ျ ထရေဝါဒ ရဟနျးတောျမြား၊ ခရဈယာနျ ရဟနျးတောျမြား၊ သငျးအုပျ သငျးအုပျ သိက်ခာတောျရ ဆရာမြား၊ အခွား သင့ျလြောျရာ သာသနာ ဝနျထမျးမြားကို တိုငျပငျ လြှောကျထား၍ ဒသေခံ လူထု အတှကျ စိတျပိုငျးဆိုငျရာ ပွနျလညျ ထူထောငျရေး လုပျငနျးမြား ဆောငျရှကျရနျ အစီအစဉျမြား ခမြှတျသင့ျပါသညျ။

တဈခြိနျတညျးမှာပငျ နိုငျငံတောျ လူ့အခှင့ျအရေး ကောျမရှငျ၏ ဦးဆောငျမှုဖွင့ျ ဒသေခံ လူ့အခှင့ျအရေး လှုပျရှားသူမြားဖွင့ျ တှေ့ဆုံ၍ လူ့အခှင့ျအရေး မွင့ျမားရေး ပညာပေး လုပျငနျးမြား ဆောငျရှကျရနျ စီစဉျရမညျ ဖွဈသညျ။ မွမွေုပျမိုငျး ပွူနာကို ဖွရှေငျးရာတှငျ နိုငျငံတကာ ကြှမျးကငြျပညာရှငျမြား၊ အဖှဲ့အစညျးမြားကို ဖိတျခေါျ၍ ဒသေခံ မိုငျးရှငျးလုပျသားမြား မှေးထုတျနိုငျရနျ အစီအစဉျ ခမြှတျရမညျ ဖွဈသညျ။ မိုငျးဒဏျသင့ျ ပွညျသူလူထု အတှကျ အသကျမှေး ဝမျးကြောငျးလုပျငနျး ထောကျပံ့ရေး၊ ခွတေုလကျတု တပျဆငျပေးရေး၊ လမျးပနျး ဆကျသှယျရေး လုပျငနျးမြား ဆောငျရှကျပေးရမညျ ဖွဈသညျ။

အပဈအခတျ ရပျစဲရေး ဆောငျရှကျနိုငျလြှငျ ငွိမျးခမြျးရေး တညျဆောကျခွငျးကို ဆကျလကျ ဆောငျရှကျနိုငျမညျ ဖွဈပါသညျ။ ထိုအခြိနျတှငျ စီးပှားရေး လုပျငနျးမြားစှာ တဈဟုနျထိုး ပေါျပေါကျဖှယျ ရှိသဖွင့ျ ဒသေတှငျး စီးပှားရေး ကှာဟမှု တရှိနျထိုး မွင့ျတကျခွငျးကို တုံ့ပွနျရနျနှင့ျ စီးပှားရေး လုပျငနျးမြား၏ အကြိုးရလဒျကို ဒသေခံတို့ ထိုကျသင့ျစှာ ခံစားပိုငျခှင့ျ ရရှိစရေနျ အစီအစဉျမြား ကွိုတငျ ခမြှတျထားရမညျ ဖွဈသညျ။ အထူးသဖွင့ျ သယံဇာတ ရရှေညျ ထုတျယူ သုံးစှဲရေး အတှကျ ခိုငျမာသော မူဝါဒမြား ခမြှတျရမညျ ဖွဈပွီး ဒသေခံ အသေးစား၊ အလတျစား လုပျငနျးရှငျမြား၏ စီးပှားရေး လုပျငနျးမြားကို ကာကှယျနိုငျမည့ျ ဒသေိယ ကငြ့ျထုံးမြား ရေးဆှဲရမညျ ဖွဈသညျ။

စီးပှားရေး လုပျငနျးမြား ဖှံ့ဖွိုးရေးကို ဆောငျရှကျရာတှငျ ဒသေခံ လူငယျတို့ အတှကျ အလုပျအကိုငျ အခှင့ျအလမျးမြား ဖနျတီးရေးကို ရှေးရှု၍ ဆောငျရှကျ သင့ျပွီး၊ လူငယျမြား အတှကျ လုပျငနျး ကြှမျးကငြျမှု သငျတနျးမြား ပို့ခရြေးကိုလညျး တပါးတညျး လုပျဆောငျရမညျ ဖွဈပါသညျ။ အထူးသဖွင့ျ မွနျမာနိုငျငံတှငျ ကြေးလကျနှင့ျ မွို့ပွ လူငယျမြား အကွားရှိ လေ့လာ သငျယူရေး အခှင့ျအလမျး ကှာဟခကြျကို ဖွရှေငျးရနျ ကွိုးစားရမညျ ဖွဈသညျ။ ငွိမျးခမြျးရေး ထိနျးသိမျးရေး လုပျငနျးမြားတှငျ လူငယျမြားကို ပါဝငျနိုငျမည့ျ ပတျဝနျးကငြျသဈ ဖနျတီးပေးရမညျ ဖွဈပွီး၊ လူငယျမြား၏ ဦးဆောငျမှု စှမျးရညျ မွင့ျမားရေး အတှကျ ဒသေဆိုငျရာ၊ နိုငျငံတကာ လူငယျ အဖှဲ့အစညျးမြားဖွင့ျ ခြိတျဆကျ ဆောငျရှကျနိုငျရေးကို နိုငျငံတောျက ဦးဆောငျ၍ ဆောငျရှကျပေးရမညျ ဖွဈသညျ။

အထကျ ဖောျပွပါ ကိစ်စရပျမြားထကျ ပို၍ အရေးကွီးသော အခကြျမှာ ဘုံ အမြိုးသား လက်ခဏာ ဖနျတီးခွငျးပငျ ဖွဈပါသညျ။ ရာစုနှဈ ထကျဝကျကြောျ ကွာမွင့ျသော ပွညျတှငျး ပဋိပက်ခ အတှငျး လူမြိုးရေး ကှဲပွားမှုမြား ဖွဈပေါျခဲ့သဖွင့ျ အမြိုးသား ပွနျလညျ သင့ျမွတျရေး ဆောငျရှကျရာတှငျ အရေးပါသည့ျ အမြိုးသား လက်ခဏာ ဖနျတီးခွငျးကို လိမ်မာ ပါးနပျစှာဖွင့ျ ဆောငျရှကျရမညျ ဖွဈသညျ။ ထိုသို့ ဆောငျရှကျရာတှငျ တိုငျးရငျးသား အားလုံး လကျခံနိုငျမည့ျ အမြိုးသားရေး လက်ခဏာ တဈခု ဖနျတီး၍ ညီညှတျသော ကှဲပွားမှု ပေါျထှနျးစရေနျ ဆောငျရှကျရမညျ ဖွဈ၏။

ကြောငျးသုံး သငျရိုးညှနျးတမျးမြားကို ခတျေစနဈနှင့ျ ဆီလြောျအောငျ ခြဲ့ထှငျ ပွငျဆငျ ပွောငျးလဲရနျ လိုအပျမညျ ဖွဈပွီး၊ သမိုငျး သငျခနျးစာ ပွနျလညျ ပို့ခရြာ၌ အခကြျအလကျကို အခွခေံ၍ သငျခနျးစာ ထုတျယူနိုငျမှုကို အားပေးသော နိုငျငံတောျ အဆင့ျ သမိုငျးသဈ သငျရိုးသဈ ရေးဆှဲရနျ လိုအပျပလေိမ့ျမညျ။ ဤသို့ ဆောငျရှကျရာတှငျ အခကျအခဲပေါငျး မွောကျမွားစှာ ကွုံရမညျမှာ မလှဲတညျး။

၁၄။ အနိဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး မှ ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး သို့

နိဂုံးခြုပျ အနဖွေင့ျ ဆိုရလြှငျ အစိတျစိတျ အမွှှာမွှှာ ကှဲပွားမှုတို့ဖွင့ျ ပွည့ျနှကျနသေည့ျ ဤမွေ၊ ဤရေ၊ ဤလပေိုငျနကျတှငျ မှီတငျး နထေိုငျကွသူတို့၏ ဘုံရညျမှနျးခကြျ ငွိမျးခမြျးရေးကို သှေးမွေ မကသြည့ျနညျးဖွင့ျ ရယူရနျ အခှင့ျအလမျး ရှိပါသညျ။ မွနျမာ့ငွိမျးခမြျးရေး လုပျငနျးစဉျတှငျ လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျကို ထည့ျသှငျး ကငြ့ျသုံးလြှငျ ပွညျသူတို့ တောင့ျတသည့ျ မြှောျမှနျးခကြျကို ရယူနိုငျမညျမှာ မလှဲပငျ ဖွဈပါသညျ။

လူသား လုံခွုံရေး လမျးစဉျ မဟာဗြူဟာမြားကို ရပျရှာအဆင့ျ၊ မွို့နယျအဆင့ျ၊ တိုငျးဒသေကွီးအဆင့ျ၊ နိုငျငံတောျအဆင့ျ လုပျငနျးစဉျမြားတှငျ ထည့ျသှငျး ဆောငျရှကျလြှငျ စဈမကျပဋိပက်ခ ကငျးမဲ့သော အနိဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေး ကို ရယူနိုငျရုံမြှ သာမက တရားမြှတ၍ သာယာ ဝပွောမှု ရှိသော ဣဋ်ဌ ငွိမျးခမြျးရေးကိုပါ ရယူနိုငျမညျ ဖွဈသညျဟု ယူဆမိသညျ။ ဤလုပျငနျးမြားကို အောငျမွငျစှာ ဆောငျရှကျနိုငျလြှငျ ပွညျတှငျး ငွိမျးခမြျးရေး သာမက ကမ်ဘာ့ငွိမျးခမြျးရေးကိုပါ အထောကျအကူ ပွုမညျ ဖွဈ၏။

ဆန်ဒတော ကိ ံနာမ ကမ်မံ နသိဇ်ဈတိ ဆန်ဒပွငျးပွလာလြှငျ မအောငျမွငျသော အမှု ကိစ်စဟူ၍ မရှိ ဟူသည့ျ စကားအတိုငျး ငွိမျးခမြျးမှုကို ပွငျးပွစှာ တောင့ျတ၍ ကွံစညျ အားထုတျလြှငျ အရယူနိုငျမညျ ဖွဈခြသေညျ။ ပွညျတှငျးငွိမျးခမြျးရေး၊ ကမ်ဘာ့ငွိမျးခမြျးရေး တညျဆောကျမှု လမျးခရီးသညျ ဖွောင့ျဖွူးခွငျး မရှိသောျလညျး ရောကျအောငျ လြှောကျလြှငျ မုခြ ရောကျရမညျ ဖွဈပါသညျ။

မောငျကပြျခိုး

မွနျမာသက်ကရာဇျ ၁၃၇၆ ခုနှဈ၊ ပွာသိုလဆနျး ၆ ရကျ၊ သောကွာနေ့။ ခရဈနှဈ ၂၀၁၄ ခုနှဈ၊ ဒီဇငျဘာ ၂၆။

ကမြျးကိုးစာရငျး

၁။ အရှငျဇနကာဘိဝံသ၊ ကိုယျကငြ့ျအဘိဓမ်မာ
၂။ ဗညားဒလ၊ ရာဇာဓိရာဇျအရေးတောျပုံ
၃။ ဦးကုလား၊ မဟာရာဇဝငျ
၄။ A World Flying Apart? Violent Nationalist Conflict and the End of the Cold War by R. William Ayres
၅။ An Agenda for Peace: Preventive Diplomacy, Peacemaking and Peace-keeping, Report of the Secretary-General pursuant to the statement adopted by the Summit Meeting of the Security Council on 31 January 1992
၆။ Conceptualising Peacebuilding: Human Security and Sustainable Peace by John G. Cockell
၇။ Contemporary Conflict Resolution: The Prevention, Management and Transformation of Deadly Conflicts (Third Edition) by Oliver Ramsbotham, Tom Woodhouse and Hugh Miall
၈။ Cosmopolitanism as a Peace Theory by Professor Jerry Sanders
၉။ Essentials of International Relations, W.W. Norton & Company
၁၀။ Globalization and the Study of International Security by Cha Victor
၁၁။ Lectures of Professor Jerry Sanders from University of California Berkeley.
၁၂။ From War to peace: A Human Security Approach for Peacebuilding in Myanmar (Unpublished) by Maung Ne Lynn Aung (2014)
၁၃။ Nontraditional Security and Multilateralism in Asia: Reshaping the Contours of Regional Security Architecture? by Mely Caballero-Anthony
၁၄။ Peace and Conflict Studies by Ho-Won Jeong
၁၅။ Peace in International Relations by Oliver P. Richmond
၁၆။ Preventing Crisis Enabling Recovery (2014), United Nations Development Programme
၁၇။ The Art of War by Sun Tzu, Translated by Lionel Giles
၁၈။ Myanmar Peace Center, http://www.myanmarpeace.org/
၁၉။ Myanmar Peace Monitor, http://www.mmpeacemonitor.org
၂၀။ United States Institute of Peace, http://www.usip.org/

အမျိုးအစား - သုံးသပ်ချက်

"Myanmar Observer Media Group [MOMG] was founded in 2011 with aims to deeply observe challenging issues of Myanmar, to strongly encourage policy change through in-depth and investigative stories, and to vastly improve journalism skills among local journalists through trainings and workshops. The first edition of Mawkun came out in August 2012 after the censorship board was abolished. The magazine is published in Myanmar Language and its normal size is around 120 pages."